Home » Achtergrond, Binnenkort

Korngold en zijn Wunder der Heliane

12 september 2017 10 reacties

Opera Vlaanderen opent op 15 september zijn seizoen met Das Wunder der Heliane, een opera uit het herontdekte oeuvre van Erich Wolfgang Korngold. In aanloop naar de première belicht Peter Franken het werk en de componist.

Erich Wolfgang Korngold (1897-1957).

Erich Wolfgang Korngold (1897-1957) is bekend geworden als componist van filmmuziek in het Hollywood van de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Hij won twee Oscars, voor Anthony Adverse (1936) en The adventures of Robin Hood (1938), met Errol Flynn en Olivia de Havilland.

Zo ongeveer zou een beschrijving van Korngold dertig jaar geleden hebben kunnen luiden. Componist van filmmuziek, één van de grondleggers van het genre: meer viel er niet over de man te zeggen. Na een periode van vergetelheid is de belangstelling voor zijn eerdere levensfase echter toegenomen en inmiddels wordt Korngold primair gezien als componist van klassieke muziek.

Faam en fut

Korngold werd geboren in Brno, toen nog gelegen in Oostenrijk. Zijn familie was Joods, wat voor hem geen rol speelde, maar na 1933 wel in belangrijke mate zijn levensloop bepaalde.

Op zeer jonge leeftijd begon Korngold met componeren; hij was een wonderkind. Voor operaliefhebbers is het natuurlijk interessant wat hij in dit genre wist voort te brengen. Zijn korte opera’s Violante en Der Ring des Polycrates gingen in 1916 in München in première, gedirigeerd door Bruno Walter.

Die tote Stadt beleefde zijn première in 1920 in Hamburg en werd direct een groot succes. Het leek erop dat de operawereld aan Korngolds voeten lag en hij qua populariteit in de voetsporen van de veel oudere Richard Strauss zou kunnen treden. Maar het liep anders.

In 1927 componeerde Korngold de grote opera Das Wunder der Heliane, een werk in laatromantische stijl, met nogal wat bombastische momenten. Het leek eerder een relict uit de negentiende eeuw dan een contemporaine compositie. Na aanvankelijk succes werd Heliane dan ook geheel overschaduwd door Kreneks Jonny spielt auf, eveneens uit 1927. Het waren de culturele hoogtijjaren van de Weimarrepubliek en daarin paste Jonny aanmerkelijk beter dan Heliane.

Korngold was ‘out of sync’ met de tijd, passé. Natuurlijk kon dat Strauss ook worden verweten, maar die had een dusdanig gevestigde reputatie dat ook zijn latere werken op redelijk succes konden rekenen, ook al beperkte zich dat uiteindelijk tot Dresden, München en Wenen.

Korngold gooide het over een andere boeg en ging meer publieksgericht schrijven. Hij had zich al eerder gericht op het werk van Johann Strauss en een ingrijpende bewerking van diens operette Eine Nacht in Venedig gemaakt, die in 1923 in première ging. Het geringe succes van Heliane zal ongetwijfeld ertoe hebben bijgedragen dat Korngold rijp was voor de overstap naar theatermuziek toen regisseur Max Reinhardt hem in 1934 vroeg om naar Hollywood te komen om de muziek te schrijven bij de verfilming van A Midsummer Night’s Dream. Weliswaar componeerde Korngold in die periode nog een laatste opera, Die Kathrin, maar de fut was eruit. Die Kathrin heeft op mij althans, ook na meerdere keren afspelen, nooit enige indruk kunnen maken.

Heliane

Das Wunder der Heliane is enigszins te vergelijken met Die Frau ohne Schatten. De handeling speelt zich af op een onbekende plaats in een onbekende tijd. In beide opera’s heeft slechts één personage een naam: Barak versus Heliane. Het libretto is van de hand van Hans Müller en is een vrije bewerking van Die Heilige, een mysteriespel van Hans Kaltneker uit 1917.

Das Wunder der Heliane speelt zich af in een apollinische samenleving die geheel uit zijn voegen is geraakt. Een dionysische figuur, de Vreemdeling, zal hier voorspelbaar voor onrust gaan zorgen. Heliane (voorbestemd een straaltje licht in de duisternis te brengen?) is de katalysator in de volgende ontwrichtende gebeurtenissen.

Productiebeeld van Heliane. (© Opera Vlaanderen)

Een verschil met Die Frau ohne Schatten is de benoeming van een bestaande religie, het christendom. Dat maakt het mogelijk om de wereld waarin Heliane leeft ook anders te zien, namelijk als de verstarde samenleving die het allesoverheersende christendom in de vroege middeleeuwen teweeg had gebracht. ‘De mens is waarlijk niet op aarde om het naar zijn zin te hebben.’ Dat sluit ook goed aan bij de wijze waarop de Heerser zijn rijk bestuurt. Er mag niet eens gelachen worden.

De opera begint met een scène waarin de Vreemdeling van de Heerser te horen krijgt dat hij door de rechters ter dood is veroordeeld vanwege opruiing. Hij vergiftigt het land met gelach en dat terwijl het volk nog niet toe is aan geluk. De Vreemdeling pleit bij de Heerser voor zijn leven, maar die wijst hem af. Vervolgens roept hij God aan en dat heeft in zoverre succes dat Heliane, de vrouw van de Heerser, hem komt bezoeken. Zij verklaart hem haar liefde, maar weigert fysiek contact. Wel ontkleedt zij zich op een doorschijnende onderjurk na en bidt in een nabijgelegen kapel voor hem en voor zichzelf.

Dan verschijnt de Heerser, die een deal met de Vreemdeling wil sluiten. Zijn huwelijk met Heliane is nooit geconsumeerd en als de Vreemdeling haar ertoe weet te brengen zich aan hem te geven, zal hij worden vrijgelaten. De Vreemdeling weigert en als de schaars geklede Heliane vervolgens binnenkomt, laat de Heerser haar gevangennemen.

Wat volgt, is een aaneenschakeling van scènes waarin de Heerser wel of juist niet Helianes dood wenst, met delibererende rechters, en waarin de Vreemdeling zichzelf uiteindelijk doodsteekt. De Heerser eist vervolgens van Heliane dat deze de Vreemdeling weer tot leven wekt; zij moet een wonder bewerken. Aanvankelijk weigert ze haar medewerking – zoiets kan toch alleen Jezus? Maar mede vanwege de inmiddels ontstane onrust onder het volk roept ze de dode op te herrijzen. Dat lukt van geen kant, tot plotseling een donderslag wordt gehoord. De Vreemdeling staat op en geeft de Heerser aan dat zijn macht ten einde is. Het volk begroet een nieuwe periode van licht en geluk. De Vreemdeling en Heliane beleven vervolgens een soort hemelvaart en gaan een periode van eeuwige liefde tegemoet.

Entartete Musik

Das Wunder der Heliane werd 25 jaar geleden door Decca uitgebracht in de serie ‘Entartete Musik’. Dankzij deze onvolprezen serie zijn veel composities uit het interbellum aan de vergetelheid ontrukt. Toch is een kleine kanttekening op zijn plaats.

Kunst werd in de filosofie van de nazi’s gezien als ontaard als het niet stond voor de waarden en normen van de nieuwe ‘Volksgemeinschaft’. Alles wat buiten dit Duitse culturele raamwerk viel, moest uit het openbare leven worden verwijderd. Jazz (‘negermuziek’) hoorde daar natuurlijk bij en in meer algemene zin werden de pijlen gericht op kosmopolitische kunstuitingen. Joden werden gezien als cultuurbolsjewisten en muziek van Joodse componisten, ook lang bestaande zoals die van Mendelssohn, werd verboden.

Aan een werk als Heliane is niets ‘ontaards’ te bekennen, als we de inhoudelijke criteria van de nazi’s aanhouden, aan Jonny spielt auf wel degelijk. Heliane hoort dus minder goed thuis in die Decca-serie, maar dankzij de ruime interpretatie van het (op zich krankzinnige) begrip ‘Entartet’ kunnen we dit werk nu wel beluisteren.

Van de serie brengt Decca inmiddels goedkope heruitgaven uit. Das Wunder der Heliane is verschenen onder nummer 4783429. Heliane wordt vertolkt door Anna Tomowa-Sintow. Hartmut Welker is de Heerser en de Vreemdeling wordt gezongen door John David de Haan. In de kleinere rollen bekende namen als René Pape en Nicolai Gedda. John Mauceri dirigeert het RSO Berlin.

Das Wunder der Heliane was in 1995 al eens te beluisteren in de NTR ZaterdagMatinee, dus kort na het verschijnen van de Decca-opname. Recent wordt het werk hier en daar op het programma gezet. Zo zong Annemarie Kremer eerder dit jaar Heliane aan de Volksoper in Wenen en op 15 september gaat het werk in première bij Opera Vlaanderen, eerst in Gent en daarna in Antwerpen. Ausrine Stundyte, al eens in Vlaanderen te horen als Venus in Tannhäuser en Katerina in Lady Macbeth van Mtsensk, vertolkt de titelrol.

Zie voor meer informatie de website van Opera Vlaanderen.

door

10 reacties »

  • Stefan Caprasse zei:

    Ik ben dol op de muziek van Korngold. ‘Die tote Stadt’ is zelfs één van mijn lievelingswerken…

    Dit is dus een werk dat ik na het destijds beluisteren van de voornoemde DECCA opname altijd al eens op de scene wilde zien, zonder mij daar ooit illusies over te maken…maar ge ziet…

    De regie in de Vlaamse Opera is in handen van David Bösch.
    Hij heeft eerder in hetzelfde huis eerst ‘Elektra’ geregiseerd op redelijk klassieke maar heel beklemmende manier. Daarna ‘Idomeneo’ op een ‘persoonlijkere’ manier maar hij volgde wel het verhaal (!) en het was visueel tamelijk mooi…
    Voor deze opera kondigt hij in het maandboek van de Vlaamse Opera aan, vanwege het onbekender zijn van het werk, “dicht bij het origineel te blijven”. Een misschien rare redenering, maar persoonlijk zie ik onbekendere werken ook liever eerder traditioneel terwijl ze met ‘hyperklassiekers’ van mij zowat mogen doen wat ze willen (wat dus niet wil zeggen dat ik altijd tevreden ben met het resultaat-maar dat is dan weer persoonlijk…).

    Ik verwacht ook heel veel van de tittelrol door Ausrine Stundyte, die ik ook al zag als Chrysothemis in voornoemde ‘Elektra’ en als ‘Venus’. Een zangeres met een grote stem en het nodige theatertemperament…

    Onnodig te zeggen dus dat ik zeer uitkijk naar deze produktie!

    Nu daarna nog ‘Violanta’ en ‘Die Kathrin’!…

  • Leen Roetman zei:

    In het maandblad van Opera Vlaanderen Insight ook een interessant artikel over de strijd die vader Julius Korngold aanging tegen Kreneks opera Jonny spielt auf. Hij ging zelfs zover om alle Duitse theaters die Kreneks opera hadden geprogrammeerd te verzoeken deze af te gelasten.
    zie artikel Insight https://issuu.com/operaballetvlaanderen/docs/magazine13
    ‘Een absoluut hoogtepunt is de beroemde aria “ich ging zu ihm”, waarin Heliane haar liefde voor de Vreemdeling bekent en daarmee ook haar doodsvonnis tekent.’ Luister naar Lotte Lehman (1928) https://www.youtube.com/watch?v=Fb4qo4ScItU

  • Paul zei:

    Dank voor deze aankondiging en reacties! Ik heb inmiddels mijn kaarten besteld!

  • Gerard zei:

    Mooi stuk over Korngold, hij verdient zeker meer belangstelling.
    Na de tot nu toe enige opname van DECCA van Das Wunder der Heliane
    komt er nu na 25 jaar in 2018 een nieuwe CD registratie uit van deze
    prachtige opera bij NAXOS olv Fabrice Bollon en
    met Annemarie Kremer als Heliane.
    Hier de link naar haar utvoering van Ich ging zu Ihm in Wenen.
    https://m.youtube.com/watch?v=zvoxLp45f9g

  • Basia Jaworski zei:

    Bedankt voor de info, Gerard.
    Weet je misschien wanneer de Naxos-opname op de markt komt? Ik zit er echt op te wachten!

  • Gerard zei:

    De release zal in maart/april 2018 uitkomen Basia.

  • Basia Jaworski zei:

    Dank je, Gerard!
    Daar kijk ik echt naar uit!

  • Stefan Caprasse zei:

    Ik ook…

  • Leen Roetman zei:

    Uitgebreide achtergrond over Das Wunder der Heliane op het blog van Michael Haas, producer van de Decca Entartete Musik reeks en auteur van ‘Forbidden Music’.
    https://forbiddenmusic.org/2017/07/09/das-wunder-der-heliane/

  • Maarten-Jan Dongelmans zei:

    Dank Leen voor deze klasse tip!

Laat uw reactie achter!

Hieronder kunt u een reactie geven op dit artikel.

Operaliefhebbers: wees aardig voor elkaar. Houd het taalgebruik netjes en blijf bij het onderwerp.