(Foto: Lennart Monaster)

De eerste weken van het nieuwe jaar staan voor mij in het teken van Henry Purcell. Tussen een stapeltje boeken over Koning-Stadhouder Willem III en zijn tijd, een aantal losbladige partituren en enkele biografieën mag ik mij voor Barokopera Amsterdam verdiepen in de ‘Orpheus Britannicus’.

Purcell leefde in een wereld die verscheurd werd door godsdienstige tegenstellingen. Niet alleen de (Franse) katholieken tegen de (Engelse) protestanten, maar ook binnen het protestantse Engeland vonden grote discussies plaats over het ‘ware geloof’. Tegenstellingen die zich laten karakteriseren door de op dat moment in Nederland woedende strijd tussen de ‘rekkelijken’ en de ‘preciezen’. Het open en liberale geloof van de rekkelijken tegenover de eerbied voor de letter van de wet van de preciezen.

Hoe Purcell in deze geloofsstrijd heeft gestaan, blijft onzeker. In zijn zogenaamde ‘catches’ (meerstemmige kroegliedjes met een wereldse, om niet te zeggen soms pornografische en in ieder geval drankzuchtige inslag) geeft Purcell een stem aan de gemiddelde Engelsman uit zijn tijd: ,,Down with the French!” Maar echt duidelijk stelling over de meer genuanceerde binnenlandse geloofskwesties neemt hij niet. Waarschijnlijk kon het hem niet erg veel schelen. Best modern.

Als je met muziek uit de barokperiode en dus die van Purcell bezig bent, komt binnen de kortste tijd de vraag van de authentieke uitvoering om de hoek kijken. Welke eerbied spreiden we voor de letter van de wet ten toon? Als er tussen alle voorhanden zijnde uitgaves al overeenstemming is over welke noten de componist heeft geschreven, blijft de vraag op welke instrumenten ze uitgevoerd moeten worden en in welke stemming.

Ook de tempi zijn onderwerp van diepgaande wetenschappelijke verhandelingen, tot en met een analyse van het vermoedelijke hartritme van de componist… Anderen schuiven deze overvloed aan informatie ter zijde en verkondigen zelf wel te weten ‘wat de componist bedoeld heeft’. De strijd tussen de rekkelijken en de preciezen is weer opgelaaid!

Ook het theatrale domein ontkomt niet aan deze discussies, zeker niet binnen de wereld van de opera. De technieken en speelmanieren van het baroktheater worden ontrafeld en geheel ‘authentieke’ uitvoeringen van de (semi-)opera’s van Purcell zien momenteel het voetlicht. Het gevolg: ellenlange, statische aria’s in prachtige historische kostuums en avondvullende niemendalletjes met vuurwerk aan het einde.

In alle historische correctheid wordt meestal vergeten één onderdeel aan de historische context aan te passen: het publiek. In de tijd van Purcell zat men in een goed verlichte zaal, liep in en uit, dronk een stevig glas en becommentarieerde hardop het gebeuren op het toneel. Totdat men in de negentiende eeuw het licht boven het publiek uitdeed, de drankjes naar de foyer verplaatste en men geacht werd stil en geduldig te wachten tot het applaus. Dat had dan ook een heel ander soort theater tot gevolg, waarbij het vuurwerk aan het einde achterwege gelaten kon worden.

Bij het achterhalen van ‘de bedoeling van de componist’ zou ik soms naast Purcell aan de bar willen kruipen om dan uit volle borst ‘Down with the French’ te zingen en me er daarna, thuisgekomen, niet al te veel meer van aan te trekken. Hoewel dat tegenwoordig niet echt modern is.

De Nederlandse regisseur en acteur Sybrand van der Werf is vooral actief binnen het (klassieke) muziektheater en het jeugdtheater. Hij werkt in binnen- en buitenland, met professionals en amateurs, acteurs en muzikanten, op locatie of in grote schouwburgzalen. Zie www.sybrandvanderwerf.nl.

Scène uit Der Freischütz bij de Komische Oper Berlin (foto: Wolfgang Silveri).

In Der Freischütz, de nieuwste creatie van de Spaanse regisseur Calixto Bieito, gaat hoofdpersoon Max aan het einde van de tweede akte bloot. En tot het einde van de voorstelling blijft hij dat adamskostuum dragen.

Max-vertolker Vincent Wolfsteiner vindt het niet zo erg. Hij viel er zelfs 50 kilo voor af. Maar het publiek? Hoe prettig is het ruim een akte lang naar iemand z’n leuter te zitten kijken?

Uiteraard was het dát aspect dat in alle Duitse media uitgelicht werd in aanloop naar de première van Webers opera bij de Komische Oper Berlin, afgelopen zondag. En zo gaat het vrijwel altijd als Bieito ergens op het affiche staat. Waar wordt over geschreven? Over het naakt, de seksscènes, het brute geweld, de blauwe plekken van de solisten, de schok bij het publiek, enzovoort.

Er zijn voorbeelden te over. In zijn Un ballo in maschera (Barcelona en Londen) zette hij de samenzweerders tegen de koning in hun blote reet op het toilet. En in zijn Entführung aus dem Serail liet hij Osmin in een glas pissen, om het vervolgens Blonde op te laten drinken. Om nog maar te zwijgen over de afgesneden tepels en de seksscène onder de douche in die voorstelling.

In juli 2009 was ik zelf getuige van Bieito’s Armida, ook bij de Komische Oper Berlin. Een eens-maar-nooit-meer-ervaring. Zo’n driekwart van de voorstelling werden mijn medetoeschouwers en ik gedwongen naar veel geweld, veel seks en de ontblote genitaliën van een dozijn heren uit het koor te kijken.

Achter de coulissen sprak ik de regisseur. Nadat hij duidelijk had gemaakt dat hij niet op schandalen uit is (!), maar zich ook niets aantrekt van het publiek, vroeg ik hem waarom hij zo ver gaat in zijn ensceneringen. „Ik heb altijd een sterk gevoel van vrijheid gehad. Alles is mogelijk in het theater. Je kan alles doen op het toneel”, luidde zijn reactie (lees het interview).

Nu is er in principe niets in te brengen tegen die opvatting, behalve dan dat je ook in de theaterwereld best eens over de grenzen van het fatsoen kunt spreken. Die grenzen zullen echter voor ieder weer ergens anders liggen, dus zo’n discussie wordt nooit beslecht.

‘Bieito werpt zoveel visuele rottigheid naar je hoofd, dat je oren er dicht van gaan zitten’

Belangrijker is mijns inziens de vraag: wat heeft dit nog met kwaliteit te maken? Bieito is een leuke schandaal-generator voor operahuizen, maar welbeschouwd schieten zijn producties op vele fronten tekort.

Ze zijn allereerst eenzijdig en eentonig. Welke opera hij ook onder handen neemt, ze lopen nagenoeg allemaal uit op een rauwe, gewelddadige en seksuele voorstelling. Dat wekt niet de indruk dat hij het repertoire erg serieus neemt. Het lijkt er eerder op dat hij tijdens het ontwerpproces telkens weer faalt om zijn eigen obsessies te onderdrukken. Een vermoeden dat gesterkt wordt door de lak die hij aan het publiek heeft.

Daarnaast zijn zijn ensceneringen bijzonder amuzikaal. De lompe wijze waarop hij de partituur platwalst met agressief en alle aandacht opeisend theater is een grove belediging voor vier eeuwen operageschiedenis. Bieito werpt zoveel visuele rottigheid naar je hoofd, dat je oren er dicht van gaan zitten.

Kijk dus even voorbij de shockelementen uit Bieito’s producties en je moet constateren dat zijn werk bar weinig om het lijf heeft. En dan vraag ik me af: waarom wordt hij in vredesnaam nog zo veelvuldig geëngageerd? Zegt dat wellicht iets over de programmeurs van operahuizen? Publiciteit vóór kwaliteit?

(Foto: Bernard Benant / Virgin Records)

David Daniels werd geboren in Spartanburg, South Carolina. Als zoon van een zangleraar en een zanglerares was het niet verrassend dat hij al jong begon te zingen, als jongenssopraan. Hij groeide door naar het tenorrepertoire en ging verder studeren aan het conversatorium van Cincinnati.

Na Cincinnati vervolgde hij zijn studie aan de University of Michigan. Omdat hij niet tevreden was met zijn prestaties als tenor, maakte hij de switch naar countertenor. De beroemde tenor George Shirley gaf hem les.

In 1992 maakte Daniels zijn professionele debuut. Vijf jaar later won hij de prestigieuze Richard Tucker Award. Hieronder een fragment van zijn optreden tijdens het gala waar hij zijn prijs ontving. Hij zingt ‘Di tanti palpiti’ uit Rossini’s Tancredi.

Twee jaar later maakte Daniels al zijn debuut bij de Metropolitan Opera, als Sesto in Händels opera Giulio Cesare. Hieronder een audiofragment van zijn debuut. Hij zingt een duet met mezzo Stephanie Blythe.

Händel groeide uit tot de centrale componist in Daniels’ repertoire. Hij zong hoofdrollen in vele Händel-opera’s, waaronder Tamerlano, Xerxes, Rinaldo, Orlando en Rodelinda. Hieronder een voorbeeld. Daniels vertolkt de titelrol in Rinaldo. Hij zingt ‘Or la tromba’. Het fragment komt uit München.

Naast zijn successen in Händel-opera’s bouwde Daniels de afgelopen jaren ook een flinke reputatie op met het repertoire van Monteverdi, Gluck en zelfs Britten. Zo nam hij de afgelopen seizoenen in diverse huizen de titelrol in Orfeo ed Euridice van Gluck op zich. Hieronder een kort fragment uit Minnesota.

Van Britten zong hij A Midsummer Night’s Dream, waarin hij de rol van Oberon vertolkte. Hieronder zingt hij ‘Welcome wanderer’ uit de eerste akte. Het fragment is enige seizoenen oud en komt uit Barcelona.

Ook in het recital- en concertcircuit is Daniels actief. Met succes. Zo was hij de eerste countertenor die een solo-recital gaf in de grote zaal van Carnegie Hall.

Hieronder een ander recital, gegeven in Barcelona, seizoen 1999/2000. Daniels zingt ‘Sweeter than roses’ van Henry Purcell. Ian Burnside begeleidt op de piano.

Daniels is dit seizoen vooral in Amerika te zien. Zie voor meer informatie zijn persoonlijke website.

Darmsnaren, waar hebben we het dan over? Vroeger was het de enige snaar die gebruikt werd. Gemaakt van schapendarmen, mooi van toon, maar nogal gevoelig voor temperatuur en vocht.

Op moderne instrumenten wordt de darmsnaar – naast snaren van staal en kunststof – ook nog gebruikt, maar dan omwonden met fijn metaal. Op een barokinstrument is dat taboe: daar horen enkel onomwonden darmsnaren thuis.

Sinds de ‘authentieke uitvoeringspraktijk’ in de jaren zestig van de vorige eeuw zijn opmars begon, is het steeds gebruikelijker geworden om voor barokconcerten weer schapendarmen in te schakelen. En inmiddels is het voor vele uitvoerenden én liefhebbers een absolute must.

Die snaren zijn natuurlijk slechts een voorbeeld. Het gaat om de algehele gedachte dat muziekstukken met een historisch verantwoorde instrumentatie en speelwijze uitgevoerd behoren te worden.

Het is een wat gekke gedachte, dunkt me. Als er beter materiaal tot je beschikkingt staat, waarom zou je dat dan niet gebruiken? We gebruiken toch ook niet meer de vliegmachine van Charles Didelot om ballerina’s op hun tenen te laten dansen? Of als je helemaal authentiek zou willen zijn: schoenen met hakken, zoals de eerste vrouwelijke ballerina’s aan het hof van Lodewijk XIV?

Maar goed, er is uiteraard niets op tegen om authenticiteit te betrachten. Over smaak valt immers niet te twisten. Daar zit ‘m echter de kneep: is er nog wel ruimte voor verschillende smaken op dit punt? Het motto lijkt eerder: over déze smaak valt niet te twisten.

Het doet me denken aan een interview dat ik had met Thomas Hampson, zo’n twee jaar geleden. Hij vertelde hoe hij eens na het zingen van een barokrol ergens in Engeland verketterd werd vanwege zijn interpretatie, die kennelijk niet authentiek genoeg was. Voor hem was het de punt achter zijn barokoptredens.

Jammer. Voor Hampson, maar vooral voor het publiek. Jammer dat mensen zich de smaak laten dicteren door musicologische opvattingen. Jammer, want het tast je oren aan. Zonder de historische notie dat vibrato ‘niet mag’ in barokmuziek had je misschien heerlijk zitten genieten van die sierlijk trillende strijkerssectie in een stuk van Händel of Vivaldi. Nu zit je meewarig je hoofd te schudden. ‘Dat kan zo toch niet.’

Wordt het muziekleven niet veel plezieriger als we weer gewoon gaan luisteren met onze oren? En elkaar niet voorschrijven wat we mooi mogen vinden, maar dat gewoon lekker zelf bepalen? Dat geldt voor authentiekelingen, maar net zo goed voor ‘zo zing je Wagner niet’-adepten en ‘liederen horen zo’-fanaten. Al die rigide standaarden bederven het onbevangen luisteren.

Een authentieke uitvoering kun je fantastisch mooi vinden. Maar vind het dan wel mooi om de juiste redenen. Niet om de muziektheorie die in je oren geïnjecteerd zit.

Volgens mij heeft het een zeer ontspannend effect. Dan kan ik tenminste zonder me te schamen zeggen dat ik dit gewoon een heerlijke uitvoering van Bachs ‘Air on the G String’ vind:

(Foto: Uwe Arens)

Olga Peretyatko werd in 1980 geboren in St. Petersburg. Al op haar vijftiende ging haar muzikale ‘carrière’ van start toen ze lid werd van het kinderkoor van het bekende Mariinsky Theater. Voor haar studie solozang verliet ze echter haar geboorteland en ging naar de Hanns Eisler-Hochschule für Musik in Berlijn.

Na Berlijn bleef ze hangen in Duitsland. Van 2005 tot 2007 maakte ze deel uit van de operastudio van de Hamburgische Staatsoper. In het laatste jaar van haar studiotraining won ze de tweede prijs van het bekende Operalia-concours van Plácido Domingo. En ze won meer prijzen in die tijd – zoals het een talent betaamt.

Eén van die andere prijzen was een tweede plek in de competitie DEBUT in Bad Mergentheim, in 2006. Hieronder de jonge Peretyatko tijdens dat concours. Ze zingt ‘O zittre nicht, mein lieber Sohn’ uit Die Zauberflöte.

Nadat ze de operastudiobanken verlaten had, bouwde Peretyatko rap repertoire én reputatie op en zong in producties van de operahuizen van onder meer München, Berlijn, Parijs, Venetië en Aix-en-Provence.

Vooral in het repertoire van Rossini excelleerde de sopraan. Zo gaf het Rossini Festival in Pesaro haar vanaf 2006 bijna jaarlijks een rol in een opera van de Italiaan. In 2007 zong ze bijvoorbeeld Desdemona in Otello. Hieronder een fragment.

Ook in 2009 en 2010 was Peretyatko op het festival te zien. In 2010 zong ze in Sigismondo en in een concertuitvoering van Le nozze di Teti e di Peleo. Hieronder zingt ze de aria van Cerere uit die cantate. Haar cabaletta (laatste 4,5 minuut) viel zelfs zo goed dat ze hem bisseerde.

In april zal Peretyatko in een Rossini-rol (Fiorilla in Il Turco in Italia) te zien zijn bij De Nederlandse Opera. En deze maand is ze bij het Amsterdamse gezelschap te zien in De Nachtegaal van Stravinsky, een partij waar ze sinds Aix-en-Provence 2010 veel succes mee heeft geoogst.

Hieronder een (helaas kort) fragment van haar Nachtegaal.

Het repertoire van Peretyatko beslaat nog veel meer rollen. Ze zong in opera’s van Bellini, Mozart, Händel, Donizetti, Verdi en zelfs repertoire van Richard Strauss en Richard Wagner.

Tijdens La folle journée de Nantes in 2011 zong ze de Vier letzte Lieder. Hieronder alle vier de liederen van Richard Strauss. Ze wordt begeleid door het Ural Philharmonic Orchestra onder leiding van Dmitry Liss.

Tot slot een kort portret dat het programma KlickKlack van Peretyatko maakte. De sopraan wordt gevolgd tijdens een optreden in Rigoletto in Venetië en de opnamesessies van haar debuutalbum bij Sony.

Karikatuur van Rossini in Le Hanneton.

Er was een tijd dat componisten rondtrokken met een grote koffer met bladmuziek. Voornamelijk hun eigen muziek, maar ongetwijfeld ook melodietjes van collega’s en voorvaderen, waar altijd een plagiërende greep uit gedaan kon worden op momenten van inspiratieloosheid.

Van deze componisten werd een dekselse hoeveelheid muziek per jaar verwacht, dus maakten ze handig gebruik van het ‘eerder geproduceerde’. De koffer dus.

Als het u ongeloofwaardig in de oren klinkt, luister dan eens naar ‘Non più mesta’ uit Rossini’s La Cenerentola en de afsluitende cabaletta in ‘Cessa di piu resistere’ uit Il barbiere di Siviglia, eveneens van Rossini. Vrijwel een-op-een gekopieerd. En werd het de componist zwaar aangerekend? Gezien de successen van beide werken viel dat wel mee.

Aan deze praktijken moest ik denken toen de Metropolitan Opera The Enchanted Island presenteerde – met de jaarwisseling gewereldpremieerd en zaterdag in de bioscopen te zien. Het is een ‘barokpastiche’ van de hand van Jeremy Sams. Hij heeft verschillende tekst- en muziekfragmenten uit het barokrepertoire gemixt tot een geheel nieuwe blend. Of het smaakt, moet nog blijken, maar de methode spreekt me bij voorbaat zeer aan.

Als de grote maestro’s uit het verleden zo flexibel omsprongen met hun eigen muziek, waarom zouden we onszelf dan niet ook wat vrijheid vergunnen bij het herproduceren van hun oeuvres? Ik zeg niet dat Elektra opeens in de Barbier moet opduiken als kamermeisje van Rosina of dat Don Giovanni prima het stokje van Rodolfo over kan nemen in La bohème. Nee, laat het respectvol gebeuren. Maar respect sluit mengen niet uit. Mixen mag. Vraag het Rossini.

Maak creatief gebruik van die schat aan repertoire, van al die opera’s die in de archieven liggen te popelen om uitgevoerd te worden. Dat lijkt me de boodschap die de Met met The Enchanted Island de wereld in zendt. Of althans: ik hoop dat die boodschap erin gelezen wordt. Want zo vrij en flexibel als ons immense repertoire tot stand kwam, zo star en rigide wordt het nu uitgevoerd. Zo makkelijk als er vroeger een knip werd gezet en een plagiaatje werd gepleegd, zo heiligschennerig wordt er nu over minimale aanpassingen gedaan.

‘Maak creatief gebruik van die schat aan repertoire’

Lenen de ‘nummer-opera’s’ uit de barok- en belcanto-tijd zich niet uitstekend voor occasionele knip- en plakbeurten? En de ‘authentieke uitvoeringspraktijk’, strookt dat nu werkelijk met ‘hoe het toen klonk’? Moeten wij met pincet-precisie opera’s produceren ‘zoals het hoort’, terwijl sommige barokcomponisten zelfs de instrumentatie overlieten aan de uitvoerenden zelf?

En wat te denken van het ‘ijzeren repertoire’. Klinkt dat als creatief gebruik van het operarepertoire? Niet bepaald. Dat zou de Met zich trouwens ook mogen aantrekken. Met die eindeloze cyclus van Traviata’s, Tosca’s en Aida’s lijkt het gezelschap op een schilder die slechts tien van de honderd kleuren op zijn palet gebruikt.

Nu mogen die meesterwerken wat mij betreft tot in eeuwigheid opgevoerd worden, daar gaat het niet om. Waar het om gaat, is dat het bestaande repertoire veel meer te bieden heeft dan er nu uitgehaald wordt.

Op dit moment is het de regisseur en de regisseur alleen die (vaak met dwaze concepten en gekunstelde updates) moet pogen het operaleven fris en levendig te houden. Zou er met creatiever en ruimer gebruik van alles wat in de loop der eeuwen in die koffer is beland niet meer bereikt kunnen worden?

Het Hoofdredactioneel Commentaar is een nieuwe rubriek op Place de l’Opera en zal voortaan iedere dinsdag verschijnen.

(Foto: Harald Hoffmann / DG).

Thomas Quasthoff werd in 1959 geboren in Hildesheim, Duitsland, met zware lichamelijke beperkingen. Maar het was niet zijn voorkomen waarmee hij opzien baarde. Het was zijn ‘miraculeuze stem’, zoals een criticus hem eens omschreef. Een stem waarmee hij uitgroeide tot ‘één van de opmerkelijkste zangers van zijn generatie’, zoals een ander zei.

Quasthoff begon zijn muzikale opleiding in 1972 in Hannover. Voordat hij definitief doorbrak als zanger studeerde hij ook nog drie jaar rechten en werkte hij enkele jaren als radio-presentator voor de NDR.

In 1995 debuteerde Quasthoff op het Oregan Bach Festival, wat de basis legde voor een lange en succesvolle carrière in de Verenigde Staten.

Hieronder zingt de bas-bariton een deel uit de Johannes Passion van Bach, samen met de Berliner Philharmoniker onder leiding van Simon Rattle.

In 1999 tekende Quasthoff een contract bij het label Deutsche Grammophon. Hij bouwde daar een uitgebreide discografie op, waarvan vele albums bekroond werden met prijzen. Zo ontving hij drie Grammy’s en de BBC Music Magazine Award.

Quasthoff ontpopte zich als wereldwijd gevierde liedzanger. Hieronder drie fragmenten uit het liedrepertoire.

Allereerst zingt hij ‘Hör ich das Liedchen klingen’ uit Schumanns Dichterliebe. Hélène Grimaud begeleidt op de piano. Het fragment komt van het Verbier Festival van 2007.

Het tweede liedfragment komt uit Schuberts Winterreise. Quasthoff zingt ‘Gute Nacht’. Hij wordt begeleid door Daniel Barenboim. De twee namen maakten bij Deutsche Grammophon een dvd-opname van de cyclus.

Als derde fragment het eerste lied uit de Kindertotenlieder van Gustav Mahler: ‘Nun will die Sonn’ so hell aufgehn’. De bas-bariton wordt begeleid door de Staatskapelle Dresden onder leiding van Zubin Mehta.

Behalve liederen heeft Quasthoff echter nog veel en veel meer repertoire vertolkt. Zo maakte hij albums met repertoire van Mozart en Haydn en zelfs een album met jazz. Want ook in populairdere genres is Quasthoff flink actief. Luister bijvoorbeeld naar zijn ‘Moon river’ hieronder, opgenomen in 2007:

Tot slot diverse bij elkaar gemonteerde fragmenten uit Quasthoffs optreden tijdens het Jazz Fest Wien in 2008, samen met Bobby McFerrin. Toch iets anders dan Schuberts ‘Ständchen’…

Quasthoff stopt weliswaar met optreden, maar blijft nog intensief betrokken bij zijn vak. Hij blijft wereldwijd masterclasses geven en zet zijn lessen aan de Hanns Eisler Academy of Music in Berlijn voort. Ook wordt hij artistiek directeur van de door hem opgerichte competitie Das Lied. Verder begint hij onder meer een nieuwe talkshow, Thomas Quasthoffs Nachtgesprächen, in Konzerthaus Berlin.

Zie voor meer informatie de website van Thomas Quasthoff.

Martha Mödl (1912, Nuremberg – 2001, Stuttgart) was in de jaren ’50 een van de grote namen in het Wagner-repertoire. Ze stond van 1951 tot 1967 vrijwel jaarlijks op het podium van het Festspielhaus in Bayreuth.

Hoewel Mödl klinkt alsof ze in de wieg was gelegd voor de rol van zangeres, begon haar loopbaan niet met zang maar met boekhouden. Mödl was 31 toen ze haar podiumdebuut maakte in 1942 in Hansel und Gretel van Humperdinck.
In 1949 stond ze voor het eerst in Covent Garden in Londen als Carmen. Er is een audio-opname van de Habanera, enkele jaren later gemaakt. In het Duits weliswaar.

Haar Wagnerdebuut was in 1950 in de Sacala in Milaan als Kundry in Parsifal. Ze werd voor Bayreuth ontdekt door Wieland Wagner, de kleinzoon van de componist. Hij introduceerde haar in het Festspielhaus in 1951 in de rol van Kundry. In dat jaar zong ze ook in Götterdämmerung. De opname uit die opera dateert van september 1953 met Wilhelm Furtwängler als dirigent. Ze zingt ‘Starke Scheite schichtet mir dort’.

Haar laatste Wagner-opera in Bauyreuth, in 1967, zou ook Parsifal zijn. Furtwangler zei over haar: ‘Andere zangers kunnen zingen wat ze willen, je blijft ze herkennen. Bij Martha Mödl identificeert haar stem zich zo sterk met de rol dat je alleen het karakter ziet dat ze uitbeeldt’.

Tristan und Isolde is een van de andere grote Wagnerwerken waarin Mödl vaak heeft gezongen. Niet alleen in Duitsland, maar ook in Carnegie Hall in New York. Daar zong ze Isolde met Ramon Vinay onder dirigent Leonard Bernstein. De bewegende beelden zijn bewaard gebleven. HistoryToday schat dat de opname uit 1952 stamt.

De andere Wagnerrol die Martha Mödl vaak gezongen heeft is die van Brunnhilde. Dat deden andere zangeressen van die generatie ook. Om te vergelijken heeft een muziekverzamelaar een montage gemaakt van vier versies van hetzelfde fragment uit Die Walkure. U hoort achtereenvolgens Birgit Nillson, Regine Crespin, Martha Mödl en Astrid Varnay in een echte Hojotoho-contest.

Naast het grote opera-repertoire zong Martha Mödl ook liederen, zoals hier liederen van onder andere Schumann en Brahms, in een tv-programma uit 1964.

Tot op hoge leeftijd is ze blijven zingen en optreden, zeker met de rol die bij een oudere zangeres goed past, de Gravin in Pique Dame van Tsjaikovski. Hier treedt ze op, 80 jaar oud, bij haar 50-jarig jubileum in de Wiener Staatsoper.

‘Die Mödl’ zoals ze vaak genoemd werd, zong ook modern repertoire. Hier is ze te zien in Wolfgang Fortners Bluthochzeit, uit 1957. De tv-opname is uit 1964.

Op hoge leeftijd werkte ze mee aan de film ‘Poussières d’amour’ van Werner Schroeter. Ze zong in Parijs nog een keer, ruim over de 80, het lied van de gravin uit Pique Dame.

Scène uit Orfeo ed Euridice (foto: Leo van Velzen).

Zo’n vijfentwintig lezers namen de moeite een toplijstje van het afgelopen jaar 2011 te maken. Sommigen hadden één of een paar favorieten, anderen stelden een volledige top tien samen.

Place de l’Opera smeedde uit alle opinies één lijst. De rangschikking van de producties is bepaald door twee dingen: het aantal stemmen dat een productie kreeg en de gemiddelde positie die lezers de productie gaven.

Orfeo ed Euridice kwam op beide fronten als beste uit de bus. De productie, deze zomer op de vijver van Paleis Soestdijk te zien, kreeg zowel de meeste stemmen als de beste beoordelingen.

Het had echter niet veel gescheeld of de Nationale Reisopera had voor het tweede jaar op rij de lezerstitel van beste operaproductie van het jaar binnengesleept. De productie van Siegfried oogstte veel waardering onder de lezers.

Opvallende componisten in de lijst zijn Richard Strauss en Christoph Willibald von Gluck, beide met twee opera’s geselecteerd. Ook De Nederlandse Opera is weer royaal van de partij, met zes producties in de top tien.

Hieronder de volledige lijst:

1. Orfeo ed Euridice (Gluck) – De Utrechtse Spelen
Muzikale leiding: Hoite Pruiksma
Regie: Jos Thie

2. Siegfried (Wagner) – Nationale Reisopera
Muzikale leiding: Ed Spanjaard
Regie: Antony McDonald

3. Jevgeni Onjegin (Tsjaikovski) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Mariss Jansons
Regie: Stefan Herheim

4. Der Rosenkavalier (Strauss) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Simon Rattle
Regie: Brigitte Fassbaender

5. Idomeneo (Mozart) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: John Nelson
Regie: Karl-Ernst en Ursel Herrmann

6. La Gioconda (Ponchielli) – ZaterdagMatinee
Muzikale leiding: Bruno Bartoletti
Regie: concertante

7. Elektra (Strauss) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Marc Albrecht
Regie: Willy Decker

8. Kát’a Kabanová (Janáček) – Opera Zuid
Muzikale leiding: Stefan Veselka
Regie: Harry Kupfer

9. Billy Budd (Britten) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Ivor Bolton
Regie: Richard Jones

10. Iphigénie en Aulide & Iphigénie en Tauride (Gluck) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Marc Minkowski
Regie: Pierre Audi

Katja Kabanova van Opera Zuid (foto: Morten de Boer).

Drie nummers één. Het was niet waar onze vier redactieleden bij voorbaat op inzetten, maar wel wat na wikken en wegen de juiste keus voor dit kalenderjaar bleek te zijn. De Nederlandse Opera, de Nationale Reisopera en Opera Zuid zetten allen één of meerdere malen een productie op het toneel van uitzonderlijke klasse. Dat mag beloond worden.

De gedeelde eerste plaats getuigt tevens van de onmisbaarheid van álle drie de grote operagezelschappen in Nederland. De regering wil één van hen wegbezuinigen, maar staat hier een gezelschap tussen dat mét goede reden en zónder het operalandschap te verarmen zou kunnen verdwijnen? Wij zeggen met deze lijst: nee.

Net als 2010 was dit een jaar waarin de dirigenten zich flink lieten gelden. Mariss Jansons, Ed Spanjaard, Charles Dutoit, Marc Albrecht, Lawrence Renes, Bruno Bartoletti, Giuliano Carella: allen hadden een stevige hand in het succes van hun producties.

Onveranderlijk is ook het succes van de ZaterdagMatinee, dat wederom met drie titels in de top tien is beland. Vorig jaar noemden we de concertserie van de NTR een ‘schatkamer in operaland’. En dat is het nog steeds.

Opvaller was verder Antony McDonald, met zijn bejubelde Siegfried in Enschede én zijn heerlijke decorering en kostumering van Het sluwe vosje in Amsterdam. En ook regisseur Richard Jones springt in het oog, met twee vermeldingen in dit overzicht (Billy Budd en Het sluwe vosje).

De volledige Opera Top Tien 2011:

1. Jevgeni Onjegin (Tsjaikovski) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Mariss Jansons
Regie: Stefan Herheim
Tsjaikovski’s klassieker als flashback. Het was een geniale vondst van Herheim, al leidde het tot zeer uiteenlopende reacties. Over de muziek was vrijwel iedereen enthousiast. Jansons gaf formidabel leiding aan het al even formidabele Concertgebouworkest. En solisten Krassimira Stoyanova en Andrej Dunaev schitterden van de planken.

1. Siegfried (Wagner) – Nationale Reisopera
Muzikale leiding: Ed Spanjaard
Regie: Antony McDonald
Voor het derde jaar op rij staat de Reisopera in de nok van deze lijst. Met Das Rheingold vierde het in 2009 een groot succes, Die Walküre was in 2010 zo mogelijk nog beter en dit jaar bleef het gezelschap met Siegfried fier overeind. McDonald schoot met zijn merkwaardige mix van abstract en concreet wederom in de roos, Spanjaard triomfeerde zoals tevoren en de cast was weer uitmuntend bezet.

1. Kát’a Kabanová (Janáček) – Opera Zuid
Muzikale leiding: Stefan Veselka
Regie: Harry Kupfer
Vakmanschap ten top. Harry Kupfer stemde spel en muziek haarfijn op elkaar af en creëerde met spaarzame decors en kostuums een perfecte atmosfeer voor Janáčeks drama. Karin Strobos stal – zoals zo vaak – de show en ook Henk van Heijnsbergen, Michael Baba en Elmar Gilbertsson imponeerden.

4. Billy Budd (Britten) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Ivor Bolton
Regie: Richard Jones
Opera kan je de adem benemen. Billy Budd was daar een voorbeeld van. Zang, muziek, spel en regie balden zich samen tot een voorstelling die je heel geleidelijk maar uiterst intens naar de keel kroop. Jacques Imbrailo schitterde in de titelrol en ook Clive Bayley en John Mark Ainsley kwamen heel sterk voor de dag.

5. La damnation de Faust (Berlioz) – ZaterdagMatinee
Muzikale leiding: Charles Dutoit
Regie: concertante
Triomfen zijn niet ongebruikelijk in de ZaterdagMatinee, maar dit was een heel speciale. De 74-jarige Dutoit haalde een enorme kracht en emotie uit de partituur, het Groot Omroepkoor was buitengewoon in vorm en met Gregory Kunde, Sir Willard White en Ruxandra Donose klonk er zang van de hoogste orde. Een ontzagwekkende uitvoering.

6. Elektra (Strauss) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Marc Albrecht
Regie: Willy Decker
Nieuw was deze Elektra bepaald niet. Het was de vierde (en laatste) keer dat DNO hem op het toneel zette. Maar de regie van Decker had niets aan zeggingskracht afgedaan en de uitvoering was mooier en beter dan ooit. Albrecht maakte een daverend debuut als chef en Evelyn Herlitzius gaf een onnavolgbare vertolking van Elektra. Ook Gerd Grochowski, Camilla Nylund en Michaela Schuster gaven optredens die je tot de beste van dit seizoen zou mogen rekenen.

7. Het sluwe vosje (Janáček) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Lawrence Renes
Regie: Richard Jones
Een hartverwarmend schouwspel in wintermaand januari. Met een hoofdrol voor decor- en kostuumontwerper Antony McDonald (regisseur van Siegfried). Zijn set was een grote bron van kijkplezier. Renes voorzag het spektakel van expressieve muziek en de cast was prima in orde, met Rosemary Joshua als perfecte cast voor de titelrol.

8. La Gioconda (Ponchielli) – ZaterdagMatinee
Muzikale leiding: Bruno Bartoletti
Regie: concertante
Het was de stokoude maestro Bartoletti die van deze veeleisende opera een hele belevenis maakte. Hij zwaaide een sublieme orkestrale uitvoering, met oog voor ieder detail en een zware dramatische lading. Eva-Maria Westbroek gooide vuur op dat drama met haar prachtige titelrolvertolking.

9. Samson et Dalila (Saint-Saëns) – ZaterdagMatinee
Muzikale leiding: Giuliano Carella
Regie: concertante
Anita Rachvelishvili sierde deze Matinee met haar roldebuut als Dalila. Met haar immense stem, haar warme, sensuele timbre en haar magnetische uitstraling palmde ze iedereen in. Robert Bork was een spetterende Hogepriester en Carella bouwde het drama adembenemend op.

10. Manon Lescaut (Puccini) – Zomeropera Alden Biesen
Muzikale leiding: Frederico Santi
Regie: Frank van Laecke
Robeco verraste in de zomer met deze Manon Lescaut van de Zomeropera Alden Biesen. De Nederlandse Barbara Haveman gaf een tranentrekkende vertolking van de titelrol en de jonge Mickael Spadaccini imponeerde als heroïsche maar subtiele Des Grieux. Orkest en koor waren top en Frank van Laecke maakte een bijzonder geslaagde semi-enscenering voor het Concertgebouw.

Bijzondere vermeldingen

Metropolitan Opera Live in HD
Net als vorig jaar horen de bioscoopuitzendingen van de Metropolitan Opera uit New York onbetwistbaar in dit overzicht thuis. Het luister- en kijkgenot dat het operahuis op het witte doek weet te bieden, wordt door maar weinig Nederlandse producties overtroffen. Dit jaar was het onder meer smullen geblazen bij Le Comte Ory, Anna Bolena, Die Walküre en Faust.

Radio Filharmonisch Orkest en Groot Omroepkoor
Driemaal staat de ZaterdagMatinee in de Top Tien van dit jaar vermeld en driemaal gaat het om een uitvoering waarin het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor een essentiële rol speelden. Reden genoeg om extra hulde te betuigen aan orkest en koor, voor die vele momenten van muzikale excellentie waar ze ook dit jaar weer het publiek mee verwenden.

Wat net buiten de boot viel

Platée (Rameau) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: René Jacobs
Regie: Nigel Lowery en Amir Hosseinpour

Der Rosenkavalier (Strauss) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Simon Rattle
Regie: Brigitte Fassbaender

Dionysos (Rihm) – De Nederlandse Opera
Muzikale leiding: Ingo Metzmacher
Regie: Pierre Audi