Op 26 december, tweede kerstdag, was ik aanwezig bij de opera Orest in het Muziektheater in Amsterdam. Een ellendiger keus voor de kerst had ik niet kunnen maken. In een sfeerloze zaal, waarbij de zijflanken van de zaal én de balcons waren bijna geheel leeg waren, voltrok zich een bloederig drama dat met veel aplomb gekoppeld werd aan Strauss’ Elektra, omdat het natuurlijk wel makkelijk is om een beetje te leunen op dat meesterwerk van die geniale componist.

Hoogdravend wordt er van uitgegaan, dat het huidige operapubliek echt wel toe is aan deze nieuwe opera’s en dat datzelfde publiek ook graag eigentijdse uitvoeringen op het toneel wil zien met graag zoveel mogelijk realisme, hoewel de moordpartijen met een Black & Decker- boor toch wel heel erg onrealistisch en lachwekkend waren.

Uit de halflege zaal en het lauwe applaus aan het eind van de voorstelling blijkt echter wel, dat het publiek helemaal geen behoefte heeft aan dit soort geldverslindende producties. Het was nog een geluk dat er in het 80 minuten durende werk vooral door de vrouwen heel goed gezongen werd. De mannen moesten vanaf een bankje achter op de bühne maar zien, dat ze over het orkestgeweld heenkwamen. Dat lag overigens niet aan de voortreffelijke Marc Albrecht, maar wel aan de componist én de regisseur!

Voorafgaand aan het geweld kwam de voorzitter van de Vrienden van De Nederlandse Opera nog even melden dat de Jevgeni Onjegin van vorig seizoen was uitgeroepen tot de voorstelling van het jaar en dat Mariss Jansons de prix d’amis had gekregen. Met beide prijzen was ik het niet echt eens, maar dat is natuurlijk persoonlijk. Maar om de Onjegin de beste productie te noemen lijkt mij een grove overschatting van het product, dat regisseur Stefan Herheim op de planken heeft gebracht. Daar kunt u zich a.s. zondag 1 januari 2012 opnieuw van vergewissen als de opera bij de NTR in de matinee wordt herhaald.

Die lustige Witwe

Ik heb voor de aardigheid een kijkje genomen in de programma’s van de diverse operatheaters vlak over de grens en dan valt op dat de directies hun uiterste best hebben gedaan om voor de feestdagen iets te brengen waar het grote publiek graag op af komt en dus de kassa spekt van de ook daar gesubsidieerde theaters. In Duisburg ging op kerst een Hänsel und Gretel en later die week nog een Lustige Witwe. In Düsseldorf een Lustige Witwe, Carmen of Barbiere di Siviglia en in Essen een Hoffmans Vertellingen of Zauberflöte.

Ook in België weten ze wel raad met de feestdagen. In Luik gaat Lecocq’s zeer vrolijke La Fille de Madame Angot. In Brussel brengen ze de sprankelende Cendrillon van Massenet en in Antwerpen zag ik zelf op dinsdagmiddag de 27ste december, om 15.00 uur (!) in een uitverkocht huis, Rossini’s meesterwerk Il Viaggio a Reims in een topproductie.

Viaggio in Antwerpen - foto: Annemie Augustijns

Voorwaar geen van de drie opera’s behoren tot het standaardrepertoire en toch zijn de voorstellingen uitverkocht, omdat het publiek weet dat je met zulke componisten en hun werk altijd verrast zult worden, zonder dat je je hoeft te ergeren.

De opera in Amsterdam is toe aan een algehele renovatie. Ook de ZaterdagMatinee bezondigt zich inmiddels aan allerlei rariteiten, waar geen mens om vraagt.
Waren we net een beetje verlost van die meer dan afgrijselijke Salomé bij DNO, komen ze begin december ook daar de feestmaand opleuken met een Salomé. En waarom krijgen we in hemelsnaam een Tósca in de Matinee?
Wacht ons nog een Hôtel de Pékin van Jeths en Henze’s L‘Upupa en dan hebben we het wel weer gehad op de zaterdagmiddag.
Volgens mij zijn ze bij de Matinee en bij DNO een beetje de weg kwijt sinds de heren van Vlaardingerbroek en Audi het voor het zeggen hebben. Belcanto, de vroege Verdi’s en de Veristen, waar zijn ze gebleven. Girodano’s Fedora, Puccini’s Trittico of La Rondine, Meyerbeer en Halévy, zelfs Faust van Gounod, ooit ‘s werelds meest gespeelde opera, waar blijven ze allemaal bij de Matinee en DNO?

Meer dan veertig jaar bezoek ik de Opera Matinee, en meer dan vijftig jaar alle voorstellingen van De Nederlandse Opera en heus, ik ben wel wat gewend, maar de droevige vertoningen die beide instellingen voor de feestmaand in petto hadden, die Salomé en die Orest dus en de programmering voor de rest van het seizoen stemt zeer verdrietig.
Een enquête onder de dik betalende abonnees zou misschien enig inzicht kunnen geven in de wensen van het publiek en de leegloop van de zalen enigszins tegen kunnen gaan.

(Foto: Antoni Bofill)

Zaterdag 19 november was in het Gran Teatre del Liceu in Barcelona de première te zien van Le Grand Macabre, de succesvolle, enige ‘anti-anti-opera’ van de Hongaarse componist György Ligeti.

Deze productie van La Fura dels Baus, een coproductie van vier operahuizen, werd in maart 2009 zeer succesvol in de Munt in Brussel opgevoerd. Intendant Peter de Caluwe was zo enthousiast dat hij regisseur Alex Ollé van het Catalaanse gezelschap teruggevraagd heeft om de opera Oedipe van Georges Enescu in Brussel te regisseren. Deze productie is in oktober-november 2011 in de Munt opgevoerd.

Na ook Londen te hebben aangedaan, is Le Grand Macabre nu voor het eerst in Barcelona te zien. Sinds de wereldpremière in 1978 is deze opera meer dan dertig keer opgevoerd en het is dan ook één van de meest succesvolle moderne opera’s.

Het libretto van de opera – geschreven door Ligeti zelf met Michael Meschke – is gebaseerd op het toneelstuk La Balade du grand macabre, van Michel De Ghelderode. Het libretto is in het Duits geschreven, maar het was de bedoeling van Ligeti dat het libretto werd vertaald in de taal van het publiek waar de voorstelling wordt uitgevoerd. In Barcelona werd de Engelse versie gezongen.

Le Grand Macabre is een grote opera, van twee uur, voor groot orkest en koor en vereist tien zangers. De Canadese Barbara Hannigan heeft de rol Venus/Gepopo (hoofd van de geheime politie) overal ter wereld gezongen en maakte opnieuw grote indruk in haar Liceu-debuut.

Een andere grote rol is Nekrotzar (Le grand macabre), voortreffelijk gezongen door de Belgische bas-bariton Werner van Mechelen (eveneens debuut in Barcelona). Ook Chris Merrit stal gisteren de show met zijn interpretatie van Piet de Pot, de wijnproever uit Breughelland.

Maar het vermelden van deze drie namen doet geen recht aan de andere zangers. Onvergetelijk was het SM-duo Astradamors (Frode Olsen, die de hele avond in vrouwenlingerie rondliep) en zijn vrouw Mescalina (Ning Lang, gehuld in een pakje met hangtieten). Ook deze twee maakten een succesvol roldebuut in het Liceu. Aparte vermelding verdient verder Brian Asawasa voor zijn vocale en acteerprestaties als Prins Go-Go.

De productie bleef voor de pauze nogal statisch, maar werd gelukkig in de tweede helft veel dynamischer. Hilarisch was het te zien hoe alle karakters uit de mond, vagina of darmkanaal van een vrouw te voorschijn kwamen en daarin weer verdwenen. Dit alles was door het zeskoppige regieteam kunstig opgezet, waarbij Breughelland spectaculair werd gepresenteerd met behulp van video, verlichting, schitterende special effects, kostuums en decor. Ook de prestaties van het (off stage) koor en orkest waren schitterend.

De zangers en dirigent werden na afloop dan ook met applaus ontvangen, maar toen het regieteam opkwam, was het boegeroep ontstuitbaar en werd dit – onbegrijpelijk en onterecht – slechts heel spaarzaam met bravo’s gecompenseerd. Was de regie aanstootgevend voor dit publiek? Wat mij betreft een goede, belangwekkende productie die men zeker moet zien als men de kans krijgt.

Philip Knijff is operaliefhebber en runt het nieuwe muziekreisbureau Operareis Op Maat.

Deutekom tijdens één van haar vele optredens.

Bij binnenkomst van de diva kreeg zij een langdurige staande ovatie van ‘haar’ publiek. De bravo’s deden het theater op zijn grondvesten trillen. Waarom eigenlijk, denk je dan, want ze komt alleen maar binnen. Maar dat is nou juist de erkenning en waardering voor één van onze grote stadsgenoten, Nederderlanders en wereldburgers. Want laten we eerlijk zijn: ze was en is eigenlijk nog steeds wereldberoemd.

Haar eindeloze rijen legale en vooral illegale cd-opnamen tonen aan, dat wij hier in Nederland helaas maar bitter weinig van haar operarepertoire hebben mogen zien en horen.

Tot groot verdriet van velen nam Deutekom in 1986 plotseling afscheid, zónder echt afscheid te nemen. Het was een zeer abrupt einde in Bilbao van haar flonkerende carrière, terwijl ze bij De Nederlandse Opera in het nieuwe Muziektheater al gepland was voor twee concertante opera’s. Voor zover ik mij kan herinneren, waren dat Rossini’s Semiramide en Donizetti’s Anna Bolena. Twee nieuwe rollen, die ze niet eerder in haar carrière zong en waarvan we zeker weten dat ze die grandioos zou hebben gedaan.

Het mocht niet zo zijn en behoudens één aria op het podium van het Amsterdamse Concertgebouw in 1996 bleef het verder muzikaal gezien heel stil rond haar.

Ook gisteravond heeft zij niet gezongen en dat verwachtten wij ook niet van haar, hoewel wij dat absoluut niet erg gevonden zouden hebben. Met haar kwaliteiten had ze dat absoluut nog wel gekund, zoals we soms uit schaarse fragmenten van lesgeven wel eens hebben opgemerkt.

Begeleid door een inspirerend spelend Holland Symfonia onder leiding van Ramon Tebar trad een keur van solisten op. Sylvia Lee, een jonge Koreaanse, waagde zich in twee aria’s aan paradepaardjes van Cristina Deutekom. Mozarts ‘Der Hölle Rache’ uit Die Zauberflöte en Donizetti’s Lucia di Lammermoor. Zij deed dat meer dan verdienstelijk en het getuigt van moed om juist deze twee Deutekom aria’s te durven zingen.

Heerlijk om Charlotte Margiono weer even terug te zien in het trio uit Guillaume Tell en een aria uit Léhar’s Giuditta. Die had gewoon niet moeten stoppen met opera!

De Drie Baritons ( Smid, Poort, Bakker) brachten een ode aan de diva met een aantal Canzone Italiana en Ernst Daniël Smid en Harrie van der Plas zongen fraai een duet uit Don Carlo van Verdi.

Natuurlijk ging de grote belangstelling uit naar Neerlands nieuwe hoop in bange bezuinigende operadagen, Eva-Maria Westbroek. Zij zong met grote klasse de aria ‘Sola, perduta, abbandonata’ uit Manon Lescaut en samen met het koor van De Nederlands Opera Koor het ‘Paaskoor’ uit Cavalleria Rusticana. Wat een formidabele sopraan is dat toch. Terecht inmiddels een wereldster die in de Metropolitan en de Scala met groot succes haar opwachting maakte.

De avond werd professioneel aan elkaar gepraat én gezongen door Ernst Daniël Smid, die niet onder stoelen of banken steekt, hoeveel hij van Deutekom geleerd heeft en hoeveel hij van haar houdt. ,,Ga nog maar even lekker zitten schat”, zei hij, om vervolgens de slotfuga ‘Brüderlein und Schwesterlein’ uit Die Fledermaus aan te kondigen waaraan alle solisten plus koor meededen. Een bruisende champagnefinale.

Achter het orkest hingen grote foto’s van Deutekom en twee keer hoorden we uit de luidsprekers de geliefde zangeres in een fragment uit één van haar opnames. Héél ontroerend!

Het was een prachtige, liefdevolle avond, waarin de warmte en genegenheid van het dolenthousiaste publiek voor ‘onze’ Cristina duidelijk voelbaar was. Een waarlijk GALA, zoals wij dat in onze streken zelden of nooit meemaken.

Voor iedereen die er niet bij kon zijn, omdat het theater doodgewoon uitverkocht was, is het een troost om te weten dat Omroep MAX (ja ja!) op 25 december deze gala-avond op de televisie zal uitzenden.

Charlotte Margiono.

Op de zaterdagavond voordat ze centraal stond in de eerste aflevering van het televisieprogramma Zingen trad Charlotte Margiono op in Theater aan de Slinger in Houten. In Zingen was te zien hoe Margiono momenteel een klank probeert te vinden die in deze fase van haar carrière het beste bij haar past. Dat kost haar veel moeite en het leek wel of ze steeds opnieuw door anderen moest worden overtuigd om door te gaan met zingen. Zelf heeft ze, zegt ze, veel meer plezier in lesgeven dan in zingen.

Afgezien van enkele intonatieproblemen in de eerste twee liederen was van een worsteling met haar stem of van een zoektocht naar iets wat verloren is in Houten gelukkig helemaal niets te merken. Daar stond de als vanouds stralende Margiono gewoon te zingen – en dat is bijzonder genoeg. De prachtige begeleiding kwam van altvioliste Esther van Stralen en pianist Peter Nilsson (Trio Altro).

Na twee wiegenliederen van Reger en Brahms en een antieke ode van Hermann Reutter vormde een uitstekend gekozen groep Strauss-liederen voor de pauze het eerste hoogtepunt. In ‘Stiller Gang’, ‘Freundliche Vision’ en het door Nilsson en Van Stralen magnifiek begeleide ‘Morgen’ kwam Margiono’s fluwelen stemgeluid prachtig naar voren. Haar affiniteit met Strauss is groot, en ook in Houten bleek weer dat er weinig zangeressen zijn die in dit idioom zo overtuigen als zij.

Na de pauze (andere jurk!) stonden er Engelstalige liederen van Erich Korngold en Frank Bridge op het programma. Met de liederen van Bridge beleefde het concert een tweede hoogtepunt. Geen makkelijke composities, maar Margiono, met haar exemplarische tekstbehandeling en grote inlevingsvermogen, overtuigde in iedere frase die ze zong.

Margiono stuurde haar publiek het koude, donkere Houten in met de heerlijke ‘wegzwijmel-song’ van Korngold: ‘I wish you Bliss’.

Scène uit L'heure espagnole (foto: Marco Borggreve).

Kan de interpretatie van een opera ‘goed’ of ‘fout’ zijn? Volgens mij niet, al kan je jezelf waarschijnlijk beter vinden in de ene interpretatie dan in de andere. De twee minder bekende korte opera’s La voix humaine (Poulenc) en L’heure espagnole (Ravel) van de Nationale Reisopera hebben me in elk geval een spannend avondje uit bezorgd, waarbij de emoties heen en weer slingerden van suïcidaal en diep ellendig tot vrolijke zin in het leven en zelfs letterlijk: levenslúst.

Vooral de wanhoop en intense narigheid van La voix humaine hebben diepe indruk op me gemaakt. Het gelijknamige toneelstuk van Jean Cocteau is bijna zonder tekstwijzigingen door Poulenc op muziek gezet. Het is een boeiende monoloog van een vrouw die haar laatste telefoongesprek voert met haar voormalig minnaar. Het verhaal speelt in de jaren twintig in Parijs, in een periode dat telefonische verbindingsproblemen kennelijk eerder regel dan uitzondering waren.

De opera had voor mij de intensiteit en sfeer van een film noir. De filmische muziek van Poulenc (Hitchcock-achtig in het begin, als je denkt dat ze zelfmoord heeft gepleegd, later zelfs walsachtig als zij terugdenkt aan gelukkiger tijden) en de enscenering versterkten dit gevoel.

Opvallend aan deze interpretatie is de keuze voor Maria Ewing voor de rol van ‘Elle’, de verlaten minnares. In de partituur schrijft Poulenc uitdrukkelijk voor dat ‘Elle’ een jonge, elegante vrouw moet zijn, en vooral geen oudere vrouw. Ewing had voor mij wel de elegantie en aantrekkelijkheid van een Française, maar jong is ze niet meer, wat ook duidelijk aan een rauw randje in haar stem te horen is.

In plaats van de pijn van een jonge vrouw die voor het eerst een grote liefde verliest, gaat het dus over de wanhoop van een oudere vrouw die door haar minnaar is verlaten. Misschien wel haar allerlaatste grote liefde. Eerlijk gezegd vind ik dit een boeiender perspectief dan wanneer het om een jong huppeltje had gedraaid. Dat komt door het overtuigende acteren van Ewing. Maar vast ook doordat ikzelf geen jong huppeltje meer ben.

De zwijgzame desinteresse van de ex-minnaar onderstreept nog eens extra dat de relatie voor hem echt over is. Terwijl Elle vertelt over haar halfslachtige zelfmoordpoging met slaappillen, zie je dat hij aan de andere kant van de lijn de krant probeert te lezen. Ruzie maken is naar, maar een (ex-)partner die zich zwijgend achter de krant verstopt is nog veel erger. Want dan interesseert het hem allemaal echt niet meer.

L’heure espagnole was na de pauze qua emotie een goede tegenhanger. Een kleurrijke, vrolijke en kluchtachtige eenakter, met een mooie enscenering. Je zou hierdoor kunnen gaan denken dat het een simpele opera is, maar muzikaal is het dat zeker niet. De muziek van Ravel klinkt eerder alsof hij kleuren heeft gecomponeerd dan klanken. Heel mooi en sfeervol.

Eervolle vermelding voor de muilezeldrijver (bariton Craig Verm). Onvermoeibaar sleept hij staande klokken de trap op en af, ondertussen gewoon doorzingend. Reuzeknap, best zwaar, en een fijne stem! En ook nog een leuke bink om naar te kijken!

Het slotkwintet vond ik goed klinken; volgens mij verdraaid lastig om te zingen. Dit kwintet is eigenlijk een nawoord van de componist, waarin hij het publiek uitlegt dat deze opera geen diepere betekenis heeft. Behalve dan dat je in de liefde soms meer hebt aan een simpele stoere bink dan aan een klokkenmaker, een dichter of een rijke man. Een grappenmaker, die Ravel. Ik ga in elk geval naar huis met een ‘feel good’-gevoel.

Gezien op 1 februari in de Stadsschouwburg Amsterdam.

Dale Duesing als Boswachter in de slotscène (foto: Hans van den Bogaard).

Soms verlies ik mezelf zo in intellectueel gemijmer dat ‘simpele boodschappen’ of ‘persoonlijke waarheden’ me volledig ontgaan. Gelukkig krijg je wel eens een herkansing. Zoals vandaag.

Vandaag had ik de mazzel om voor de tweede keer in anderhalve week tijd de opera Het Sluwe Vosje van Janáček bij te wonen. Eerst de generale, nu de matinee.

Ik kende deze opera nog niet en was bij de eerste uitvoering totaal overdonderd – op een positieve manier – door het prachtige, sprookjesachtige schouwspel. Mooie kostuums, prachtige uitbeelding van de dierenwereld en een decor dat er verraderlijk simpel uitziet, maar dat bij nader inzien toch echt niet is. Mijn Tsjechisch is een beetje ‘roestig’, maar dankzij de boventiteling was het verhaal goed te volgen.

En zo moeilijk is het verhaal nou ook weer niet. De meest voor de hand liggende verhaallijn was er makkelijk uit te lichten: de eeuwig voortdurende cyclus van de natuur. Dat goed en kwaad zowel bij mens en dier voorkomen, haalde ik er ook nog wel uit. En het besef van de boswachter – aan het eind – als nietig wezen onderdeel te zijn van die eeuwige cyclus, was ook duidelijk.

De tweede voorstelling was niet zo overdonderend als de eerste. Een beetje jammer natuurlijk, want de verrassing van ‘het nieuwe’ is een groot genoegen. Maar dit bleek ook een voordeel te hebben. De boventiteling was niet zichtbaar vanaf mijn plek. Ik kende het verhaal toch al, dus dat gaf niks. En daardoor ging nu alle aandacht naar de muziek, naar de thematiek, de natuur- en dierengeluiden die heel secuur daarin verwerkt zitten. Ook zonder enscenering kan je het hele verhaal terughoren in de muziek.

Zonder me er bewust van te zijn, kreeg ik zo mijn herkansing. Mijn hoofd ging ‘uit’ en mijn gevoel nam het over. Ik voelde de wind, hoorde de vliegen en voelde de lieflijkheid en heftigheid van de midzomernacht.

Het vosje ging dood en de boswachter voelde dat hij een oude man aan het worden was. Volgens de logica van de natuur zou hij gauw aan de beurt zijn. En opeens begreep ik precies wat mijn pleegvader heeft gevoeld, de laatste jaren van zijn leven. Hij vond het geweldig toen ik, als 16-jarig ‘sluw vosje’, bij hem en mijn pleegmoeder kwam wonen. Zo’n lief meisje, dat hij verbaal met plagerijtjes nog wel wat kon aanscherpen.

Ook mijn pleegvader worstelde met zijn sterfelijkheid. ,,Mijn toekomst is korter dan mijn verleden”, zei hij regelmatig. ,,Ben je mal, je wordt wel 100”, zei ik dan, proberend het weg te redeneren. Hij doodgaan? Daar wou ik niet aan denken.

Terwijl de boswachter zich insmeerde met het klei der aarde en lachte om zijn eigen nietigheid – maar misschien ook uit vreugde om onderdeel uit te maken van dit grote geheel – voelde ik opeens het bitterzoet dat mijn pleegvader heeft gevoeld toen hij nadacht over zijn naderende einde. En dat had met ‘begrijpen’ even helemaal niets te maken.

Zo kreeg Het Sluwe Vosje er voor mij opeens een verrassend persoonlijke verhaallijn bij. Eentje die je in geen enkel operaboek zult terugvinden: het bitterzoete gevoel van Henkie.

Niks bijzonders zult u zeggen, een uitvoering van Nabucco. Maar daar kunnen we toch wel enige kanttekeningen bij plaatsen. Nabucco zal dankzij het onvermijdelijke slavenkoor tot in lengte van dagen populair blijven, maar verder laat de opera het bij het grote publiek toch altijd een beetje afweten.

Het werk is vooral geliefd bij amateurkoren, die graag dat slavenkoor zingen, maar de rest van de opera voor het gemak maar even overslaan. Absoluut niet terecht, zo bewees het jubilerende Amsterdams Opera Koor op deze koude zondagmiddag in het Concertgebouw.

Het grote openingskoor gevolgd door de aria met koor van Zaccaria en de grote finales zijn heerlijke hapklare koorbrokken en de jubilaris zorgde voor een zeer aangename verrassing, met veel warmte vooral bij de vrouwen. Wat is het toch jammer dat er niet een paar tenoren meer gevonden kunnen worden om de balans in dit prima koor iets op te vijzelen. Hoe goed ze ook hun best doen, tegen deze scheve verhouding mannetje/vrouwtje is niet op te zingen.

Er stonden acht voortreffelijke solisten en dat is nodig, want Verdi vraagt nogal wat. Wiebke Göetjes liet zich, om haar moverende redenen, verontschuldigen voor haar afwezigheid en wij liefhebbers van deze dramatische sopraan willen dan natuurlijk héél graag weten wat er aan de hand is. Maar daar kwamen we niet achter.

Er werd een vervangster gevonden in de Zwitserse sopraan Claudia Iten. Nooit van gehoord, dus even gegoogled en daar lezen we dat zij een mezzosopraan zou zijn. Nou, dat juk heeft ze vanmiddag voorgoed afgegooid, want de hoge c’s in recitatief, aria en cabaletta uit het tweede bedrijf stonden als een huis. Nergens geforceerd of ordinair, voor Abigaille een gevaar dat altijd om de hoek loert. Van deze dramatische sopraan gaan we vast veel meer horen.

Christopher Robertson was een mooie en vooral heldere Nabucco met een prachtige doorleefde vertolking en Edmund Toliver vervulde met veel power de rol van Zaccaria. Hier en daar besloot hij een hoge noot te interpoleren en dat had hij beter niet kunnen doen, want die klonken niet altijd even fraai en als Verdi dat gewild had, dan had hij ze wel gecomponeerd!

Claudia Iten.

Carina Vinke moet van Verdi tot het einde van de opera wachten om haar solo te mogen zingen en daar hoorde ik toch een geheel nieuwe versie van de aria ‘Oh, dischiuso è il firmamento’. Vermoedelijk is deze vreemde versie afkomstig uit de nieuwe kritische Ricordi-uitgave. Hoe dan ook: er werd goed gezongen.

Philip O’Brien maakte het beste van de ondankbare tenorpartij van Ismaël en zeker in het terzet in de eerste akte vormde hij een aangenaam muzikaal gezelschap met Vinke en Iten.

Frans Fiselier heb ik nog nooit van mijn leven iets níet goed horen doen. Kleine rollen, grote partijen, oratoriumaria’s: het maakt niet uit, het is altijd puntgaaf en wonderschoon.

Ten slotte Claudia Pataca in de rol van Anna. Ik heb altijd een zwak voor deze kleine partij, omdat Verdi haar door de hele opera in de ensembles een paar hele hoge noten laat zingen en een beetje sopraan zorgt ervoor dat die noten goed hoorbaar zijn. Pataca genoot zichtbaar van het ‘Immenso Jehova’ in de finale en liet dat goed horen. Heerlijk!

De dirigent Robbert Steijn had de wind er flink onder, zonder in grofheden te ontaarden, hetgeen bij de jonge Verdi nogal eens gebeurt. Samen met het altijd betrouwbare en vanmiddag con animo spelende RBO Sinfonia was hij een sterke steun en toeverlaat voor koor en solisten.

En dan de grote vraag: wanneer komt er weer eens een Nabucco bij De Nederlandse Opera? De eerste opera die ik als kind zag, was Nabucco met Marijke van der Lugt en Scipio Colombo in 1962 in de Amsterdamse Stadsschouwburg. In de zeventiger jaren zongen Pauline Tinsley en Jan Derksen in deze opera en dat was het dan wel zo’n beetje.

Natuurlijk mogen we de uitstekende producties in het Rotterdamse AHOY niet vergeten, maar daar blijft het dan toch wel bij.

De jonge Verdi: het publiek vraagt erom. Dat bewees het uitbundige applaus in ons onvolprezen Concertgebouw.

In De tranen van Bach zien we niet de componist, de musicus, de man die conflicten had met de kerkenraad en met de kerkbezoekers van zijn Mattheus Passion, die tot hun horreur opera dachten te horen in de gewijde muziek. We zien Bach als echtgenoot van twee vrouwen en vader van twintig kinderen, waarvan velen niet oud werden. Die minder bekende kant van de componist is uitgangspunt van de indringende voorstelling van Muziektheater Hollands Diep, met regisseur Cilia Hogerzeil.

Net als in recente producties van Hogerzeil – de opera’s De Waterman en Bos Besik – staan moederschap, kinderen en de grote thema’s daaromheen centraal. Het minder bekende beeld van Bach als echgenoot wordt indringend ingevuld. Hij is vader, man, en ook componist, die liefdevol met een pen van licht zijn noten schrijft op perkament, maar ook op het lichaam van zijn echtgenote. Al hun kinderen hebben een naam in de voorstelling, met de vermelding van hun leeftijd, soms een dag of een maand.

Gretig is uit Bachs oeuvre geput. Zijn koralen, cantates, pianomuziek en muziek uit de Mattheus vormen de muzikale basis van de voorstelling. ‘Sind Blitze, sind Donner’ gaat nu over het verdriet van de ouders en is niet alleen religieus, net als ‘Wir setzen uns mit Tränen nieder’.

Sopraan Nienke Otten zingt en speelt beide vrouwen van Bach. Haar stem is helder en blijft dat in de galm die de locatie, de Grote Kerk van Dordrecht, in ruime hoeveelheid levert. Otten had les van Margreet Honig en Emma Kirkby en zong al in de Die Zauberflöte van de Nationale Reisopera en Opera Zuid.

Danser Hendrik Lebon, die óók kan zingen, zagen we eerder in Le nozze di Figaro van de Reisopera. Hij danst, acteert en zingt de rol van Bach, met een tikje humor en relativering.

Muziek van Bach op een accordeon? Het kan, Harry Mooten bewees het al eerder en Marieke Grotenhuis maakt op haar instrument echte Bach-muziek.

De casting is dus uitstekend. Een kleine maar uiterst poëtische voorstelling die een eigen plaats verdient in de Bach-lawine van deze week in Dordrecht.

De tranen van Bach is nog te zien in de Grote Kerk in Dordrecht op 23 en 24 september, om 21.45 uur.

Zie voor meer informatie www.bachfestivaldordrecht.nl.

Skip Sempé (foto: Régis d'Audeville).

Een webcam op de Domtoren, een hispeed-internetverbinding, een laptop en een beamer. Kortom: het Festival Oude Muziek is begonnen. Dankzij de techniek konden de bezoekers van Vredenburg Leidsche Rijn meekijken en -luisteren naar de traditionele opening van het festival door stadsbeiaardier Arie Abbenes.

Op zijn repertoire stond voor deze gelegenheid muziek van onder andere Lully en Couperin. Over het festivalthema kon zo geen misverstand bestaan: de Franse Barok. En als je het al niet wist, maakte de meer dan prachtige serie foto’s van Marco Borggreve het nog eens duidelijk: we gaan voor tien dagen terug naar de tijd van Louis Quatorze.

Het orkest ‘Capriccio Stravagante – Les 24 Violons’ verzorgde het openingsconcert. Het orkest was een ‘remake’ van Les Violons du Roy, het orkest van Jean-Baptiste Lully uit de tijd van het Versailles van Lodewijk de Veertiende. Dat deed zijn werk in het drukke hofleven van de Zonnekoning, op feesten en dansavonden en bij balletten.

Het orkest werd geleid door Skip Sempé, dit jaar één van de musici ‘in residence’ van het festival. Bijzonder is dat de instrumenten waarop Capriccio Stravagante speelt, zijn nagebouwd. Daarmee beschikt Sempé, om een lang technisch verhaal kort te houden, nu precies over de instrumenten waarvoor componisten als Lully en Rameau hun muziek schreven. Zonder contrabassen, maar met een aantal viooltussenmaten. Dat gaf een andere klank dan we nu kennen met violen, altviolen en celli.

Zou je dat horen, die nagebouwde ‘hautes-contres’, ‘tailles’ en ‘quintes’, vroeg ik me voor aanvang af? En ja, nou en of, het was hoorbaar en voelbaar. Er klonk een warme, rijke orkestklank, zonder de scherpte die het geluid van sommige authentieke orkesten kenmerkt. Indringend en met een wat melancholiek geluid.

Sopraan Judith van Wanroij, die onlangs de Grachtenfestivalprijs 2010 won, werkte vocaal mee aan deze avond. Ze treedt vaker samen op met Skip Sempé en heeft een flink cv met beroemde dirigenten en belangrijke rollen in oude en nieuwe muziek. Komend voorjaar kunnen we haar zien als Donna Elvira in Don Giovanni bij De Nederlandse Opera.

Ze zong een fragment uit Le Triomphe de l’Amour van Lully en samen met Benjamin Alunni en Alain Buet deed ze een deel uit La pastorale comique. Dat deed ze helder, en met net genoeg volume om in de moeilijke Vredenburgzaal over het orkestgeluid heen tot op de laatste rijen te horen te zijn. Het was hooguit wat kort, wat ze liet zien en horen.

Het programma bestond uit 21 stukjes van 6 componisten: ouvertures, operafragmenten, dansen, chaconnes en sarabandes. Ik vermoed dat ook die programmering in stijl was. Maar het was wat veel, het kende niet zoveel opbouw en maakte de avond net even wat minder spannend dan ik zou wensen. Maar een festivalopening met een royaal én ‘royale’ geluid, dat was het zeker wel…

Op zondag 29 augustus is Judith van Wanroij met een veel kleiner bezet Capriccio te horen in de Geertekerk om 17.00 uur. Zie voor meer informatie de website van het Festival Oude Muziek.

Het Antwerpse festival richt zich op muziek uit de tijd van de ‘Vlaamse polyfonie’, een periode die tijdens de late middeleeuwen en de renaissance wordt gesitueerd. Vlaanderen, eigenlijk de brede grensregio tussen België en Frankrijk, had destijds een vruchtbare bodem voor componisten en muzikanten.

Anno 2010 zijn die musici er nog steeds, en de nabijheid van gezelschappen als Collegium Vocale in Gent, Paul van Nevel’s Huelgas Ensemble en de Capilla Flamenca maken de realisatie van het festival mogelijk.

Muziek van Hildegard von Bingen uit de twaalfde eeuw, onderdeel van de Dendermondecodex.

Tijdens het negendaagse festival zijn er veel concerten, maar er is ook een internationaal colloquium, een summerschool, een competitie voor jonge ensembles, lezingen, interviews en cursussen. Je kunt er als bezoeker voor kiezen alleen concerten te bezoeken, maar door de inleidingen en lezingen krijg je veel achtergrond mee van de muziek, bijvoorbeeld hoe die werd teruggevonden en waarover de discussies gaan bij het uitvoeren ervan. De musicologen die achter de organisatie zitten, zijn prominent aanwezig en geven het festival een intellectuele, wetenschappelijke bodem.

Het thema dit jaar was Manu Scriptum: het onderzoek en gebruik van de letterlijk handgeschreven partituren die in codexen verspreid over Europa gevonden zijn. In die stijl was ook het programmaboek, dit jaar in stijlvol zwart met zilver, met echt elke snipper informatie die je over de muziek en het festival zou willen hebben. Een fraai, klein boekje van precies 500 pagina’s en met een deftig leeslintje.

In de periode waaruit Laus put, bestonden nog geen opera’s – opera wordt pas als geboren beschouwd in het jaar 1600. Toch zijn er ook hier raakvlakken, in de muziek, het sterk vocale karakter ervan en in de deelnemende musici. Zo is zangeres Jill Feldman dit jaar coach van de jonge ensembles in de competitie. Feldman zong barokopera’s en we kennen haar in Nederland onder meer van Les Arts Florissants.

Ook countertenor Dominique Visse maakte deel uit van Les Arts Florissants, waar hij onder meer een prominente rol in de verrukkelijke jachtopera Acteon van Charpentier zong. Met zijn Ensemble Clément Janequin trad hij afgelopen zondag op in de Amuz, met repertoire dat was gevonden in een codex, het liedboek van Zeghere van Male, dat in Brugge rond 1540 werd geschreven.

Tijdens het concert klonk onder meer het chanson ‘Mille Regretz’ van Josquin des Prez, dat in die periode een ‘hit’ was in de Lage Landen. Het ensemble zocht de uitersten op: van misdelen als het Agnus Dei tot scabreuze chansons waarvan ik de tekst hier ongaarne zou citeren.

Laus Polyphoniae leidt je als bezoeker van concertzaal naar kerk en verder. Op een gewone nazomerse maandagmiddag bevind je je dan ineens in de St. Joriskerk. Het is één uur ‘s middags en de kerk is bomvol. De op het festival graag geziene Capilla Flamenca zingt muziek uit het Antifonarium Tsgrooten. Hypergeconcentreerd, maar met de lichtheid die Vlaamse musici in de genen lijkt te zitten. In een dik uur word je meegevoerd naar andere tijden, toen deze muziek net zo geklonken heeft.

Het was voor mij het vierde bezoek aan Laus Polyphoniae. Er was geen opera, maar als het je interesseert wat er vóór Monteverdi gebeurde en je benieuwd bent naar de ontwikkeling van de vocale muziek, dan is een bezoek aan Antwerpen, jaarlijks aan het eind van augustus, aan te raden. De wetenschappelijke context, de gemoedelijke sfeer van een festival vol liefhebbers, de perfecte organisatie, de fraaie kerken en een nazomerend Antwerpen zijn bij de prijs inbegrepen.

Komende dagen zijn onder meer Hesperion XXI en the Tallis Scholars nog te horen in Antwerpen. Zie voor meer informatie www.amuz.be.

De Capilla Flamenca is de komende tijd enkele keren in Nederland te horen, onder meer op Musica Sacra in Maastricht (17 september) en het Amsterdamse Muziekgebouw aan ’t IJ (30 oktober 2010 en 2 maart 2011). Dominique Visse zingt komend seizoen Nireno in Giulio Cesare in het Palais Garnier in Parijs.