Cadmus et Hermione was de eerste tragédie-lyrique van de hand van Jean-Baptiste Lully, de bekende hofcomponist van Lodewijk XIV. Het Utrechts Conservatorium heeft de leus ‘Hoe Ware Liefde overwint’ op de productie geplakt, en dat vat het stuk wel aardig samen.

Prins Cadmus moet de nodige beproevingen doorstaan (een draak, een reus, een jaloerse Junon), maar wordt uiteindelijk verenigd met zijn geliefde Hermione, de dochter van Mars en Venus. Een avontuur met zowel tragiek als komedie.

In de regie van Gusta Gerritsen ligt de nadruk op de komische kant, met de nodige kolderieke scènes, geslaagde grappen en rake kostuums (geleend van de Reisopera). Gerritsen maakt handig gebruik van de J.M. Fentener van Vlissingenzaal door het publiek op het toneel op te stellen en de solisten door de zaal te laten banjeren, onder het waakzaam oog van de goden op het balkon. Een slimme zet, al moet het zicht dat je als toeschouwer hebt daar wel onder lijden.

Een ensemble van zo’n 25 jonge musici geeft de opera onder leiding van Vincent de Kort levendig vorm. Niet altijd helemaal zuiver, maar de vaart en sfeer maken dat ruimschoots goed. Die vaart wordt overigens geholpen door het feit dat er slechts een selectie van scènes wordt opgevoerd, niet de hele opera.

De opera telt vele kleine rollen en diverse koorpassages, wat een grote groep zangstudenten de kans geeft van zich te laten horen. Robert Brouwer en Ingrid Nugteren vormen een prachtig paar in de titelrollen. Brouwer met een stijlvolle, verzorgde bariton, Nugteren met een stralende, gelijkmatige sopraan. Hun duetten zijn de hoogtepunten van de avond.

De andere rollen zijn eveneens met fraaie stemmen bezet, waarbij enkele talenten er voor mij uitspringen. Charlotte Houburg laat een rijke sopraan horen als L’amour, Marge Post zingt met krachtige stem Junon, altus Pjotr Baranski geeft een bijzonder grotesk optreden, Dodi Soetanto imponeert met zijn bas als Mars/Jupiter en Channa Malkin overtuigt met haar heldere, aansprekende sopraan in de rol van Charite.

Cadmus et Hermione is in mijn ogen geen bijster opwindende opera, maar het Utrechts Conservatorium heeft er met weinig middelen veel van weten te maken. Hopelijk volgen er meer van zulke projecten.

Cadmus et Hermione wordt vanavond (woensdag 1 februari) nogmaals opgevoerd in de J.M. Fentener van Vlissingenzaal in het Utrechts Conservatorium.

Frederik de Grote (1712-1786).

Wie niet in Duitsland woont, heeft het misschien nog niet meegekregen, maar 2012 is het jaar van Frederik de Grote. Het Duitse medialandschap wordt overspoeld met artikelen, boeken, tv-documentaires en tentoonstellingen over deze controversiële Pruisische koning, die 300 jaar geleden geboren werd.

Te midden van alle Frederik-activiteiten worden ook vele evenementen georganiseerd die gaan over zijn beroemde muzikale kant. EMI bracht onlangs een cd uit met zijn fluitconcerten en deze zomer gaat een musical over hem in première in Potsdam.

Het was dan ook onvermijdelijk dat de Berlijnse Staatsoper – een huis dat oorspronkelijk door Frederik zelf gebouwd werd om zijn favoriete Italiaanse opera’s op te laten voeren – aandacht zou besteden aan de monarch. Het gezelschap gaf een concertante uitvoering van Montezuma (1755), waar Frederik het libretto voor schreef en hofcomponist Carl Heinrich Graun de muziek, in een stijl die ergens tussen Händel en Haydn in zit.

De Staatsoper boekte twee decennia geleden al een groot succes met Graun toen het zijn Cleopatra & Cesare ensceneerde, met René Jacobs op de bok en Janet Williams en Iris Vermillion in de hoofdrollen. Het was deze opera waarmee de Staatsoper ooit geïnaugureerd werd door Frederik. De Staatsoper-intendant van toen wilde er een nieuw tijdperk mee inluiden na het vallen van de Muur.

De productie was een hit, niet in het minst vanwege de twee hoofdrolzangers, die een lust waren om te zien en te horen in de simpele maar effectieve enscenering (er is een geweldige cd van deze productie uitgebracht).

Twintig jaar later, onder de nieuwe intendant Jürgen Flimm, gelooft de Staatsoper kennelijk niet meer in de aantrekkingskracht van Frederik of Graun. In plaats van een geënsceneerde versie van deze historisch werkelijk fascinerende opera over een vredelievende vorst (Montezuma) en zijn wrede maar succesvolle rivaal (Cortez), brengt het huis slechts twee (!) concertante uitvoeringen. Alle recitatieven zijn geschrapt en vervangen door een verteller. In andere woorden: in plaats van enig drama of actie krijg je een reeks leuke maar uit hun context gehaalde aria’s.

Dirigent Michael Hofstetter deed hard zijn best om de Staatskapelle te bezielen tot spel met passie en barokglorie. Jammer genoeg slaagde hij daar slechts gedeeltelijk in. De klank was nergens weelderig. Er was geen ‘gouden randje’ om de muziek, zoals bij René Jacobs destijds.

Maar vervelender was dat de solisten weinig fascinerend voor de dag kwamen. Frederik engageerde een stercastraat en Italiaanse prima donna voor de twee hoofdrollen van Montezuma en zijn verloofde Eupaforice. In Berlijn zong Vesslina Kasarova de Mexicaanse edelman, gestoken in een glitterende zwarte smoking.

Haar stijl was zo ‘gemaakt’ dat het voor mij onmogelijk was om ook maar van één van haar vele mooie aria’s te genieten. Het was alsof ze iedere noot apart spelde, zonder langere lijnen te fraseren of de aria’s de benodigde vloeiende schoonheid te geven. Ja, ze acteerde expressief, met gezicht en lichaam. Maar haar zang was, voor mijn oren, als een karikatuur.

Anna Prohaska, een jong ensemblelid van de Staatsoper, zong de Mexicaanse prinses met dunne, onkarakteristieke sopraan. Haar vertolking zou je ‘professioneel’ kunnen noemen. Maar niet meer dan dat.

Aangezien het om de tweede sterrenrol ging, vroeg ik me af waarom de zwaar gesubsidieerde Staatsoper in vredesnaam niet een meer gevierde colotaruursopraan van de internationale barokscene had gecontracteerd. (De hele avond moest ik denken hoe deze muziek geklonken zou hebben als Janet Williams er was geweest.)

Hoe Graun kán klinken, werd duidelijk toen Ann Hallenberg als de Spaanse krijger Narvés begon te zingen. Met rijke mezzoklanken, sterke topnoten en verwoed temperament veranderde ze de muziek in een opwindende ervaring – zoals het zou moeten zijn. Al na haar eerste aria kreeg ze ovaties.

De jonge tenor Kenneth Tarver viel in voor Pavol Breslik als de dienaar Tezeuco en imponeerde met vederlichte bravura-coloratura; een plezier om naar te luisteren. Dat terwijl Florian Hoffmanns coloraturen klonken alsof hij een echte (echte!) slechte dag had en überhaupt geen coloratuurstem als uitgangspunt.

De ondersteunende cast werd gecompleteerd door de rijke stem van Adriane Queiroz als dienstmeisje Erissena en door countertenor Michael Maniaci als een bepaald niet heldhaftige Cortez. Hij klonk te licht om geloofwaardig te zijn als verschrikkelijke Spaanse veroveraar.

Waarom de Staatsoper geen originelere en specialere cast opstelde voor deze belangrijke muzikale herrijzenis, gaat aan mij voorbij. En waarom gebruikten ze als achtergrond niet wat van de beelden die momenteel te zien zijn in het Musikinstrumentenmuseum, in een zeer aan te raden Montezuma-tentoonstelling? Het zou de avond visueel interessanter hebben gemaakt dan nu, met de nogal saaie vertelling van Klaus Schreiber tegen een grijze muur als achtergrond.

Het lijkt erop dat de huidige intendant niet geïnteresseerd was om iets speciaals aan te bieden in dit Frederik-jaar. Hij wilde enkel aan zijn plicht voldoen. En dus kregen we niet meer dan een fascinerende opera in een niet erg fascinerende opvoering.

Lohengrin en zijn zwaan op een schilderij van August von Heckel.

Gelooft u dat het tegenwoordig nog mogelijk is een Lohengrin te zien waarin ook echt een zwaan voorkomt? In een land waar het regietheater als een absolutistisch regime heerst en waar zelfs op de Grünen Hügel een biogas-plant als Tannhäuser-decor door kan gaan, lijkt een zwaan praktisch onmogelijk te zijn. Wie naar een nieuwe productie van Wagners meest uitgevoerde opera gaat, kan ervan uitgaan de magische, romantische zwaan niet te zien.

En toch, het kan nog! De nieuwe productie in Freiburg is goed voor een verrassing: er komt daadwerkelijk een zwaan in voor. En het is nog een echte zwaan ook, met vlees en veren.

Niettemin komt hij niet voor op de plek waar je hem zou verwachten, maar bij de bruiloftsmars in de derde akte, waar hij gehuldigd wordt als symbool van de nieuwe ‘heerser van Brabant’. Het gehele volk verafgoodt de vogel en is bereid voor hem op de knieën te gaan, de armen zwaaiend als waren het vleugels – een soort van nieuw ritueel dat passief en zonder verzet door iedereen overgenomen wordt.

Zijn ze allemaal gek geworden? Ja. Want hoe je de figuur van de outsider Lohengrin ook interpreteert – als kunstenaar, profeet, revolutionair of heerser die de irrationaliteit van het volk weet te bespelen – hij is niet enkel licht en reine liefde, hij heeft iets gevaarlijks over zich. Net als in Scientology of de strengste New Age-tempels verlangt de vreemde heer een geloof zonder vragen (‘Nie sollst du mich befragen, noch Wissens Sorge tragen’, zingt hij).

De wetten die voor hem golden, worden vergeten. We zien het volk boeken verbranden, de oude filosofie bespotten: een cultuurerfenis wordt in naam van het nieuwe idool vernietigd.

Dit is de kerngedachte van een productie die veel stof tot nadenken over de wereld geeft en met veel bijval van het publiek in Freiburg gedoopt werd. Vorig jaar verwezenlijkte het Stadttheater al een groot, ambitieus Ring-project (lees de recensie). Nu heeft het ‘winning team’ van Fabrice Bollon (dirigent) en Frank Hilbrich (regisseur) een volgend Wagner-succes geboekt.

Muzikaal werd in de eerste akte niet direct de juiste toon getroffen en de opstelling zorgde voor een problematische coördinatie tussen orkest, zangers en koor, die ook niet door de megafortissimo-effecten verborgen kon worden gehouden. Toch kreeg Bollon vrij snel alle elementen in balans.

De hoofrolspelers, die allemaal tot het ensemble van het theater behoren (!), haalden een overtuigend niveau, een niveau dat grote huizen soms enkel met gasten bereiken kunnen.

Het soepele, zachte italianità in de stem van tenor Christian Voigt maakte van hem een echte ‘Lohengrin van de romantische opera’. Iemand waar Christina Vasileva (Elsa) enkel verliefd op kon worden. De Bulgaarse sopraan is goed bekend met het Italiaanse repertoire – ze zingt Desdemona en Manon Lescaut in Freiburg – en vormde zo de perfecte ‘andere helft’ voor deze held.

Prachtig was het kleurencontrast met de donkere stemmen. Sterk en standvastig was de magnetische Ortrud van Sigrun Schell, die in een fascinerende Chanel-look (kostuums van Nicole van Graevenitz) de vrouwelijke macht over de mannen belichaamde. Wat hadden Neal Schwantes als Telramund en Jin Seok Lee als koning Heinrich tegen zoveel vastberadenheid kunnen doen?

Aan het einde van de opera is Lohengrin weg. Hij verlaat de wereld, en heeft die wereld niet veranderd. Zoals koningin Elisabeth II eens zei: geen sociaal systeem, geen leider in de geschiedenis van de mensheid heeft tot nu toe het perfecte samenleven kunnen bereiken. Een sociaal pessimisme dat in het decor van Stefan Heyne concreet gevisualiseerd werd met een verwoeste, volledig leeggehaalde bibliotheek.

Tabula rasa. Men begint weer van voor af aan, hoewel men al weet: het zal slecht aflopen.

Zie voor meer informatie de website van het Theater Freiburg.

Alessandro Anghinoni is correspondent van Place de l’Opera in Berlijn en Zürich. Hij is vertaler van beroep en schrijft regelmatig over opera. Voorheen voor bladen als Opernwelt, tegenwoordig op zijn blog Operello&Operella.

(Foto: Hans Hijmering)

Bij het verlaten van de zaal waren we het roerend eens: het orkest was prima, de solisten uitstekend en de vormgeving was op een prettige manier interessant. En wat waren we onder de indruk van het Chinese theekopje. Mooie stem, prima performance.

Geen liefdesperikelen, geen langzaam wegkwijnende diva’s op het podium, niet eens een duel op de degen: het symfonieorkest NJO (de Nederlandse Orkest- en Ensemble-Academie) en de Dutch National Opera Academy hadden voor hun gezamenlijke wintertournee gekozen voor de wereld van het kind.

Oliver Knussens Where the wild things are en L’enfant et les sortilèges van Ravel zijn niet makkelijk; voor zangers noch voor publiek. De werken vragen een orkest dat zeer alert is en met grote scherpte de partituur induikt.

Dirigent Antony Hermus loopt tegen de 40 maar heeft ondanks zijn enorme hoeveelheid ‘vlieguren’ als dirigent een jeugdig enthousiasme behouden in de manier waarop hij orkest en solisten door de partituren loodst. Hermus gunde orkest en solisten alle eer, dat bewees hij ook door vanuit de coulissen zijn solisten toe te klappen.

De eerste opera, Where the wild things are, is vooral een kindernachtmerrie vol figuren met grote maskers, op muziek die kennelijk in de lucht zit van Suffolk, ingeademd door niet alleen Knussen maar ook Benjamin Britten.

Sopraan Hannah Bradbury, niet groot van stuk maar met een pittige stem, bleef fraai overeind in haar veeleisende rol, waarin ze vocaal kleine en in letterlijke zin zelfs een grote dodensprong moest maken.

In Ravels L’enfant et les sortilèges was het Emma Rothmann die centraal stond. Ze was door de regie tot een erg oud en wat stram kind gemaakt, een jonge bejaarde. Ook zonder tekst had ze veel te doen. Kandri Tegelmann zong de rollen van het Chinese theekopje en de moeder en dat deed ze met een heel aangenaam geluid. Haar bijdrage maakte echt indruk.

(Foto: Hans Hijmering)

In dit werk had het orkest het druk. Het moest grommen en swingen en heel dynamisch spelen. Altijd was er een enorme vleugel als het hart van de muziek. Op die momenten kwamen er associaties met het pianoconcert in D, dat overigens van latere datum is.

Regisseur Timothy Nelson stond voor de opdracht twee weliswaar gelinkte maar verschillende stukken vorm te geven. De cast had ook nog een alternerende bezetting voor enkele rollen. Extra werk voor de regie dus.

Daarbij moest zijn regie in veel zalen functioneren, waaronder in de Rotterdamse Doelen, op deze laatste avond van de toer. Niet een zaal die graag meewerkt als een regisseur de grote muziekbak wil omvormen tot een sfeervol muziektheater. Toch lukte dat.

De geënsceneerde vorm die Nelson koos, voldeed uitstekend en maakte de Doelen met relatief weinig middelen zeldzaam sfeervol. Lichtontwerpers worden niet vaak genoemd in recensies, maar Alex Brok was erin geslaagd een effectieve belichting te ontwerpen die voortreffelijk uitpakte. Met als extra dat bij het slotapplaus het orkest even echt in het licht stond.

Het was een spannende en mooie avond omdat Knussen en Ravel mooie stukken maakten. Maar het was vooral een prima avond omdat die enorme hoeveelheid musici, zangers, koorleden en solisten met zoveel toewijding en risico speelden en musiceerden.

Petya Ivanova en Peter Auty (foto: Marco Borggreve / Nationale Reisopera).

Als er één opera niet van de bühne te slaan is, dan is het La Traviata van Giuseppe Verdi wel. De productie van de Nationale Reisopera is bij mijn weten de vierde Traviata die we in drie jaar tijd bewonderen kunnen. En dan zijn er in diezelfde periode ook nog eens een handvol cd- en dvd-opnamen van het werk verschenen.

Toch doet de opera het iedere keer weer goed. Ook bij de Reisopera-première in Enschede afgelopen zaterdag was het applaus weer gul en pinkte menig vrouwelijk bezoeker een traantje weg toen Violetta haar laatste noot uitblies. Een succes dus.

Zelf vond ik het, met al die Traviata’s van de afgelopen seizoenen in mijn maag, wat lastiger om de productie met enthousiasme te verteren. De vocale en theatrale kwaliteit was goed, dat zeker. Maar niet zo uitzonderlijk om in het gelid van Traviata’s te verrassen.

Monique Wagemakers verhaalde in haar regie (daterend uit 2003) rechttoe rechtaan de beklagenswaardige geschiedenis van de courtisane Violetta. Met een rij grote spiegels als decor, enkele eenvoudige attributen en sober, donker licht creëerde ze de benodigde entourage voor het verhaal. Chique van uitstraling, depressief van sfeer.

Een keurige achtergrond waartegen de personages het verhaal uit konden spelen. Jammer genoeg bleef de personenregie vaak hangen in nogal statisch spel. Met name de lange dialoog tussen Violetta en papa Germont in de tweede akte kon mijns inziens meer regie gebruiken.

De Bulgaarse Petya Ivanova debuteerde bij de Reisopera als Violetta. Ze zong onberispelijk. Iedere frase bracht ze met grote zorgvuldigheid en er was geen speld tussen haar coloraturen te krijgen. Een geruststelling voor haar Lucia di Lammermoor, in mei bij de Reisopera te zien.

Toch deed ze me weinig. Allereerst omdat haar opvallend kleine postuur een niet veel grotere stem herbergde. Ze kwam op mij over als een lichtgewicht in een rol voor minstens middengewichten. Daarnaast vond ik haar interpretatie vrij koel. Technisch mocht het dan uitmuntend zijn, qua expressie bleef ze egaal.

(Foto: Marco Borggreve / Nationale Reisopera)

Peter Auty zette een knappe Alfredo neer. Extravert en vol passie, gezongen met aangename, hoewel ver achter in de keel liggende stem. Zijn vader Giorgio werd eveneens sterk vertolkt door Roland Wood. Hij gaf zijn personage vooral een harde, gevoelloze uitstraling, mooi verklankt met zijn sterke, ruw gerande stem.

Met Karin Strobos was de kleine rol van Flora luxe bezet, als je in ogenschouw neemt met hoeveel succes de mezzo de afgelopen tijd hoofdrollen bij Opera Zuid en De Nederlandse Opera heeft vertolkt. Haar optreden was dan ook excellent.

Robbert van Steijn leidde het Noord Nederlands Orkest in een interessante interpretatie van Verdi’s partituur. Hij koos voor krachtige tempi. Soms was het resultaat te gehaast (het ‘Sempre libera’ werd tegen het einde nogal afgeraffeld), maar vaak genoeg ook zorgde het voor fraaie passages. De koorscènes klonken bijvoorbeeld heel fris, uitstekend gezongen door het Reisopera-koor.

Bent u in voor een klassieker pur sang, dan moet u zeker gaan.

La Traviata is nog tot en met 24 februari in Nederland te zien. Zie voor meer informatie de website van de Nationale Reisopera.

De vier geliefden uit Shakespeares A Midsummer Night’s Dream leiden schipbreuk bij het eiland van Prospero uit The Tempest. Op dat eiland is ook Sycorax de heks en haar zoon Caliban. Prospero heeft de luchtgeest Ariel uit de handen van Sycorax gered. Het plan van Prospero is met hulp van Ariel zijn dochter Miranda te koppelen aan prins Ferdinand, zoon van de koning van Napels. De oude zeegod Neptunes komt te hulp als de boel dreigt mis te lopen.

Danielle De Niese - foto: Ken Howard Metropolitan Opera

Schrijver Jeremy Sams vatte het productieconcept in een pauzegesprek van de ‘Live in HD’-uitzending kort samen: ‘Net als Mamma Mia, maar dan omgekeerd’. Voor die musical werd een groot aantal Abba-hits aan elkaar gesmeed met een nieuw verhaal. In The Enchanted Island was er het verhaal en kwamen daar de stukken van verschillende barokcomponisten bij. De zangers, met name David Daniels als Prospero en Joyce DiDonato als Sycorax, waren betrokken bij de keuze van de aria’s.

Muzikaal lag het lot van deze toch wat gewaagde productie in de handen van William Christie. De geboren Amerikaan die de Franse barok hielp herontdekken, stond voor de tweede keer in zijn lange carrière in de Met. In 2010 was hij er voor het eerst, met Cosi fan Tutte.

Waar in Europa voor een productie als deze een echt barokorkest wordt ingezet, koos men in de Met voor het eigen orkest. De klank die Christie aan zijn eigen ensembles ontlokt, is vaak betrekkelijk warm vergeleken met Engelse en Duitse barokensembles. Voor deze productie zette hij met het Met-orkest de thermostaat nog een graadje hoger. Geen darmsnaar te bekennen waarschijnlijk, en op de beelden van de ouverture zag ik verdacht veel strijkershanden trillen. Niet helemaal comme il faut.

Danielle de Niese was halverwege de twintig toen ze bij De Nederlandse Opera Despina (uit Cosi fan tutte) en Susanna (uit Le nozze di Figaro) zong. Vijf jaar later lijkt ze nog jonger, dynamischer, geestiger en fitter. Haar op Puck gebaseerde creatie van de rol van Ariel was pure magie.

Er zijn niet veel operasolisten die haar deze kwaliteit nadoen. Speelse ornamentering in haar zang ging gelijk op met haar eveneens zeer geornamenteerde kostuums, waarvan vooral dat in de laatste akte bijna de sfeer van revue had. De popster Lady Gaga, wier New Yorkse optreden bij het schrijven van deze recensie op de achtergrond aanstaat, zou jaloers zijn op zo’n outfit.

Luca Pisaroni was voor de tweede keer in het Lincoln Center te zien. Geen barihunk ditmaal, zoals onlangs als Leporello, maar baricreep. Hij zag er uit als een mix van Kiss-zanger Gene Simmons na een avond stappen en The Beast uit de Disney-musical. Zijn kostuum was bepaald oncomfortabel, zoals hij in het pauzegesprek zei: ‘I can never be straight in this role’. En dat sloeg niet eens op zijn wat moeizame relaties met vrouwen in het verhaal.

Statig, getergd en als moeder in duet met haar zoon rechtuit ontroerend was Joyce DiDonato. Ze zong zoals je barokopera noodzakelijkerwijs wat vergroot in een groot theater moet zingen: stevig maar met de nuances die door de componist zorgvuldig met ganzenveer aan het perkament zijn toevertrouwd. Stevig in het midden was ze, en warm in de hoogte. Over een paar maanden staat ze in een paar Nederlandse concertzalen.

Joyce DiDonato - foto: Ken Howard - Metropolitan Opera

Plácido Domingo was beschikbaar voor deze productie, en dan zeg je geen nee. De tenor vierde gisteravond in de Met zijn 71e verjaardag. Ook na meer dan 650 optredens in het New Yorkse operatheater uitte het publiek zijn liefde voor de zanger met applaus bij zijn opkomst.

Zijn Neptunes kreeg, met voor hem bekende aria’s uit Tamerlano en Hippolyte, in het eerste deel mooi en imponerend stem. Zijn tweede optreden, tegen de finale aan, had vocaal wel erg weinig met barok te maken, de meester pakte zijn momentje daar iets te hard.

Bij het inzetten van countertenors loop je muzikaal het meeste risico in een zaal als de Met. David Daniels, die Prospero zong, is een hooggewaardeerde zanger in het barokrepertoire. Maar de naam Kathleen Ferrier landde na enkele noten in mijn hoofd en daarna kon ik nog nauwelijks zonder ergernis luisteren. Wat een vervelend vibrato.

De arme Miranda had niet alleen een vader als countertenor maar ook een beoogd echtgenoot in dat ‘fach’. Al was Anthony Roth Costanzo, die de afgelopen weken een paar keer is ingevallen voor een zieke David Daniels als Prospero, een nog best stoere Fernando.

De grote rollen bezet met sterren, de kleinere rollen bezet met grote talenten, het kon niet op. De makers van The Enchanted Island wilden barokopera naar een groot publiek brengen en dat lijkt zeer goed gelukt. Dat publiek werd het niet al te moeilijk gemaakt. Lange recitatieven, die barokopera wat langdradig en minder toegankelijk kunnen maken, ontbraken in deze opera die vooral in de personenregie en choreografie vaak musical-achtige proporties kreeg. Het programma kende 44 stukken, die zeer snel gemonteerd waren, alsof alle ingrediënten door de deeltjesversneller van de CERN waren gehaald.

Regisseur Phelim McDermott lijkt een groot kenner en liefhebber van musical en koos voor veel beweging en een veel persoonlijker, modernere manier van het spelen van emoties dan we in opera gewend zijn. Je kon zien dat voorbereiding en uitvoering van deze opera-pastiche bij productieteam en cast met veel plezier waren gedaan.

Ik mag hopen dat de interesse voor barokopera bij het publiek is gewekt. Er liggen nog zo’n 70 opera’s en oratoria van Händel op de plank, Vivaldi maakte 46 opera’s en Rameau deed het met ruim 15 stuks ook niet onaardig. En toch kwam deze pastiche er. Toch niet omdat, zoals Mary Poppins in haar musical zingt, ‘a spoonful of sugar helps the medicine go down’?

Olga Peretyatko (foto: Monika Rittershaus).

Na de enorme successen in onder meer Toronto, Aix-en-Provence en Lyon mag nu ook het Nederlandse publiek kennismaken met de betoverende sprookjes van Robert Lepage. Ja, Lepage, het is geen vergissing.

Natuurlijk zijn de composities van de hand van Igor Stravinsky, één van de grootste toondichters uit de eerste helft van de vorige eeuw en – zeker in zijn beginjaren – een grote vernieuwer. Maar ik moet heel eerlijk bekennen (al weet ik dat de meesten van u het mij kwalijk gaan nemen): ik houd niet van zijn muziek.

Ik houd niet van de spastische ritmen en ik houd niet van het pseudo-folklore. Ik houd niet van Boerenliederen, met of zonder een (licht) klassiek sausje, en de dierenfabels kunnen mij gestolen worden. Zo. Het is eruit.

De Canadese regisseur, schrijver en acteur Lepage richtte in 1994 het multidisciplinaire gezelschap Ex Machina op en behalve toneel, opera en film regisseerde hij ook de voorstellingen van Cirque du Soleil. Ziehier zijn fascinatie voor het sprookjesachtige en het zoeken in het ongewone.

Zijn regies onderscheiden zich door een dankbaar gebruik van alles wat mogelijk (en onmogelijk) is. Als u zijn Ring bij de Metropolitan Opera hebt gezien, weet u wat ik bedoel. Licht, schaduwen, gestileerde choreografie, dans, acrobatiek… al die ingrediënten weet hij tot een fascinerend geheel te kneden.

Voor het ‘Stravinsky-project’ is hij een samenwerking aangegaan met de beroemde poppenmaker/ontwerper Michael Curry en engageerde hij de specialist op het gebied van schimmenspelen en goochelshows Philippe Beau (in het programmaboekje wordt hij de ‘shadowgrapher’ en goochelaar genoemd).

Hij liet het orkest naar het toneel verhuizen, want hun vertrouwde ‘bak’ werd gevuld met water. 50 ton, om precies te zijn. Dat water moet een constante temperatuur van 24 graden hebben en het moet iedere dag ververst worden. Geen sinecure!

De ‘vijver’ is luminescerend verlicht (lichtontwerp Étienne Boucher) en er komen bootjes en passanten voorbij. Ook een visser en de kokkin van de Keizer varen er, in hun zoektocht naar de nachtegaal.

Maar we hoeven niet bang te zijn dat de zangers een natte broek krijgen – onder hun oogverblindende kostuums (ontwerp van Mara Gottler) dragen ze een wetsuit. Bovendien zijn ze het al gewend; bijna allemaal hebben ze ook aan de productie in Aix-en-Provence (en andere steden) meegedaan en ze weten zich te redden.

Scène uit de Boerenliederen (foto: Monika Rittershaus).

De zangers worden ‘bijgestaan’ door Vietnamese watermarionetten. Volgens de verhandeling in het boekje is het een categorie apart die totaal anders is dan andere ‘hoofdbespelers’ van poppentheaters. Geloof ik onmiddellijk, maar wat voor mij alleen telt, is dat het heel erg mooi is en dat de voorstelling erdoor verrijkt wordt.

Maar voor wij aan De nachtegaal, zeg maar het hoofdgerecht van de avond beginnen, moeten wij ons voorgerecht opeten. Daar worden dus de Boerenliederen, Wiegenliedjes van de kat en de Onzinliederen (Pribaoetki) opgevoerd. Plus nog wat liederen, wat orkestrale stukken, waaronder drie voor klarinetsolo (bravo voor Hans Colbers!) en het korte operaatje De vos.

Schitterend gezongen, dat zeker. Een pluimpje voor de dames van het koor van De Nederlandse Opera! Maar het geheel is, ondanks het werkelijk betoverende schimmenspel en de adembenemende kunstjes van de acrobaten (hoe doen ze dat?), niet meer dan een vermakelijk avondje uit. Althans voor mij.

Het Residentieorkest was goed op dreef, maar soms vraag je je af waar een dirigent nog voor nodig is. Ik heb zo mijn vermoeden dat het orkest ook zonder de dirigent (de zeer bekwame Chinees-Amerikaanse Xiang Zhang ) net zo goed of wellicht zelfs beter had gespeeld (zeker wat de eerste helft betreft). En omdat zij met haar rug naar de zangers stond en er geen camera’s waren, konden zij elkaar niet zien. En toch ging het prima!

De zangers…. Ja, dat was een feestje apart. Om te beginnen was er DE nachtegaal: Olga Peretyatko. Van haar kon ik mijn ogen (en oren) niet afhouden. Ondanks alle poppen, vijvers en kleuren was zij het die de hele voorstelling beheerste, van haar eerste opkomst tot het einde. De momenten dat zij er niet was, zat ik verlangend te wachten tot ik haar zang weer kon horen. Wellicht was het net zoiets als een ‘Oslo-syndroom’ (of in dit geval ‘Nachtegaal-syndroom’), maar het werkte wel.

Scène uit De nachtegaal (foto: Monika Rittershaus).

Het was de eerste keer dat ik haar live hoorde en ik werd, meer nog dan op haar cd, door haar betoverd. Haar hoogte, haar coloraturen en het kwinkeleren met haar stem zijn onnoembaar goed, maar wat haar van haar andere coloratuur-collega’s onderscheidt, is het gehele plaatje. Zij beschikt over een formidabele middenregister en haar stem is goed gefocust.

Edgaras Montvidas, die onder andere de Visser zong, heb ik al eerder gehoord, maar nu heeft hij mij voor het eerst echt overtuigd. Drievoudig bravo.

Maryam Sokolova en Elena Semenova (verschillende rollen) waren zeer overtuigend en ook Ilya Bannik (de Keizer) deed het meer dan voortreffelijk.

Al met al een fascinerende voorstelling. Kon het niet tijdens de kerst geprogrammeerd worden? Een betere en mooiere familievoorstelling kan een mens zich niet voorstellen.

Scène uit Oswald (foto: Hélène van Domburg).

Oswald von Wolkenstein (1377-1445), geboren in Zuid-Tirol en behept met het bezit van slechts één oog, was in de middeleeuwen een belangrijk en opmerkelijk figuur. Hij was een zanger, een schrijver en een diplomaat. Over zijn reizen en belevenissen is veel geschreven en aan zijn eigen glorie liggen zijn autobiografische liederen ten grondslag. Ze zijn in twee bundels bewaard gebleven.

Een minnezanger pur sang was Von Wolkenstein niet. Vergeestelijking van de liefde tot hogere kunst; daar gingen zijn liederen niet over. De onderwerpen waren vechtpartijen en seks met wel of niet vreemdgaande hoofse vrouwen. De waarde van deze liederen is in bijzonder dat ze autobiografisch zijn, vol zelfspot en humor en ook nu tot de verbeelding sprekend. Bovendien zijn de serieuze liederen en religieuze liederen, onder meer de verering van Maria, zeer belangrijk voor de latere Duitse meerstemmige muziek.

In de voorstelling Oswald werden verschillende facetten van deze levensgenieter weergegeven. Allereerst zag je op een metershoog beeldscherm afbeeldingen van mensen uit de Middeleeuwen. Gerelateerd aan de muziek en de liederen zag je beelden zich ontvouwen en in een schervenpatroon zich weer sluiten. Bijzonder en hypnotiserend werd het als er langzaam ingezoomd werd op enkele gezichtsbeelden. Prachtig.

Scholl liep bij zijn entree al zingend in het donker door de Grote Zaal. Op het podium verbeeldde acteur en verteller Reinout Bussemaker de persoon Von Wolkenstein. Hij lichtte met volle overtuiging en soms met bravoure toe wat even later werd gezongen. Hij vertelde over Oswalds liefdesverdriet, zijn verlangen en zijn liefdesspel.

De liederen waren in oud-Duits en als je de tekst niet mee kon lezen, was het soms lastig te begrijpen. En een echo in het microfoongeluid van Scholl en het snel zingen van de teksten maakte het luisteren er niet gemakkelijker op. ‘Es fügt sich’ was één van de eerste liederen in deze voorstelling en ging onder meer over dat Oswald door de koningin van Arragon beloond werd met gouden oorringen voor zijn zangkunst. Het werd zinnenprikkelend geënsceneerd.

Los en met natuurlijke expressie zong Scholl over de lente en de vogels in ‘Der mai mit lieber zal’. Hij deed allerlei vogelgeluiden na en je vergat even dat deze teksten eeuwenoud waren.

Opmerkelijk (ik had het nog nooit zo gehoord) waren de liederen waarin de countertenor niet gebruikmaakte van zijn kopstem maar van zijn borststem. In ‘Durch Barbarei, Arabia’ bijvoorbeeld heeft Oswald het over al de landen die hij aangedaan heeft en hoe hij na een wild leven berust in zijn rol als familievader. Scholl liet een verrassend diep en donker baritongeluid horen, dat in deze setting, waar de muziek niet op de voorgrond trad, opeens beter te verstaan was.

In het instrumentale intermezzo klonk de muziek van Shield of Harmony rustig en toegankelijk. Geen renaissanceachtige klanken waar boertige ritmes de boventoon voerden, maar verfijnde muziek. De muziek van vedel, luit en dulce melos (een snaarinstument dat met stokjes werd bespeeld) klonk eerder folkloristische, exotisch en dansachtig.

De hoogtepunten van Oswald waren de liederen die Scholl tweestemmig zong met de Zweedse harpiste en zangeres Miriam Andersén. De herhalende woorden in canonsetting, met devotie voor Maria en het kindje, waren beeldschoon. Keek je naar de geprojecteerde beelden van de vele Maria’s en weer terug naar de zangeres met haar helblonde haar en harp, dan leek ze net op een engel die uit de hemel was gekomen.

Simone Riksman als Pamina (foto: Toni Suter / T+T Fotografie).

St. Gallen, de stad met de beroemde Stiftsbibliothek, is met 73.000 inwoners het belangrijkste centrum van de ‘Ostschweiz’. De plaats telt onder meer een voortreffelijke universiteit, een stabiele economie en een ambitieus, levendig theater, waar ook opera op niveau gebracht wordt.

Operadirecteur Peter Heilker zoekt én vindt een interessante balans tussen vermaak en artistieke creativiteit, wat zich telkens weer vertaalt in bezienswaardige opera-ensceneringen. Een balans die zich ook in de casting laat zien, met een geslaagde mix van bekende namen als Lawrence Brownlee, Jane Archibald en Paolo Gavanelli, en een ensemble dat praktisch iedere titel realiseren kan.

Sinds seizoen 2011/2012 is ook de jonge Simone Riksman vast lid van het huisensemble. Als vertegenwoordigster van ‘Made in Holland’-zang lijkt ze in Zwitserland een nieuw thuis gevonden te hebben. De mooie en levendige sopraan is momenteel als Pamina in een nieuwe enscenering van Die Zauberflöte te zien.

Met veel fantastie heeft regisseur Bernd Mottl van Mozarts ‘evergreen’ een vlotte theateravond gemaakt, waar het meer gaat om de vreugde van het spel dan om de bovennatuurlijke, filosofische betekenissen van het libretto. Meer dan Kant en zijn kritiek van de zuivere rede zijn het de vrolijke kostuums van Friederich Eggert die op de voorgrond treden, en een sterk contrast vormen met de zwarte muur die als draaiende coulisse dient.

Simone Riksman ziet er droomachtige mooi uit in haar roze kostuum. Haast een Barbie-prinses. Ze wordt omgeven door zeepbellen, die de Drie Dames (Evelyn Pollock, Susanne Gritschneder en Katja Starke) om haar heen blazen, terwijl Tamino (Julien Behr) in pyjama toekijkt en verliefd wordt.

De ogen van de kinderen glinsteren van verwondering als de Koningin van de Nacht (Beatre Ritter) als een Aladin op een bed begint op te stijgen, terwijl haar stem zich gewichtsloos door de coloraturen van haar eerste aria omhoog beweegt en een opmerkelijke, ronde hoge f bereikt.

Aan de andere kant van de toondladder bereikt enkele minuten later de bas Roman Polisadov met zijn markante, slavisch gekleurde stem knap de donkerste, zwaarste noten van de partituur.

Scène met rechts Riksman als Pamina (foto: Toni Suter / T+T Fotografie).

Ondertussen huppelt Markus Beam’s sympathieke hippie-Papageno met dreadlocks zorgeloos en joviaal over de bühne, om tegen het einde van de avond zijn hippie-Papagena (Alison Trainer) gelukkig in de armen te sluiten.

Dat de lyrische eisen van de Pamina-partij de vocale mogelijkheden van Simone Riksman allesbehalve uitputten, toont haar nog geheel flexibele zangorgaan, dat ik me goed in een breed palet aan rollen kan voorstellen. Veel breder dan het Mozart-repertoire. Interessant om te zien in welke richting ze zich in haar Zwitserse optredens zal ontwikkelen.

Met het theater van St. Gallen heeft ze in elk geval een solide huis waar ze kan groeien. Een huis dat ook goed is voor verrassingen. Grote verrassingen: in mei zingt Alexandrina Pendatchanska er de rol van Salome, dochter van de Herodias van Gabriele Schnaut…

Zie voor meer informatie de website van het Theater St. Gallen.

Alessandro Anghinoni is correspondent van Place de l’Opera in Berlijn en Zürich. Hij is vertaler van beroep en schrijft regelmatig over opera. Voorheen voor bladen als Opernwelt, tegenwoordig op zijn blog Operello&Operella.

Wanneer heeft u voor het laatst zo gelachen dat de tranen over uw wangen rolden en u niet meer wist hoe snel u in de pauze de toiletten moest bereiken, want uw buik en uw blaas (en eigenlijk uw hele lichaam) hadden ook mee gedaan? Het toilet: laat ik hier maar mee beginnen, want in de nieuwe en meer dan schitterende productie van Il Viaggio a Reims van Rossini in Antwerpen is dat kleine kamertje verheven tot één van de “hoofdrollen”.

Foto: Annemie Augustijns

Wij bevinden ons in een vliegtuig, dat wegens technische problemen niet kan opstijgen. Het gemêleerde gezelschap van prominenten uit alle Europese landen plus het “klootjesvolk” (wij zitten in een dubbeldekker, met boven de economy en onder de superplus-class) is gevangen in een claustrofobisch makende omgeving, waar ze niet uit kunnen ontsnappen. Nee, het is geen drama. Het is een satire.

Of het ook de bedoeling van Rossini was? Wellicht wel, maar daar komen wij nooit achter. Zelf beschouwde hij het als een “gelegenheidsstuk”, gemaakt ter – inderdaad, de gelegenheid – van de kroning van Charles X in 1825. De opera kende een groot succes, maar al na drie voorstellingen trok Rossini de stekker er uit. Veel van de muziek hergebruikte hij in Le Comte Ory, de rest verdween in verschillende laden in verschillende landen (hoe toepasselijk, vindt u niet?) en werd pas eind jaren zeventig van de vorige eeuw teruggevonden.

De eerste opvoering van Il Viaggio vond plaats in Pesaro, in 1984 en sindsdien reist de opera de wereld rond. Nou ja, de wereld – Amsterdam heeft er nog nooit van gehoord. Gelukkig is Antwerpen niet ver weg.

Terug naar het toilet: dat is zowat continu bezet. Het wordt ook voor van alles en nog wat gebruikt: er wordt er in gesnoven, gespoten, gerookt, gedronken en de liefde bedreven. En mocht de nood hoog zijn (en dat kan, met al die wodka en champagne), dan nog steeds moet je geduld opbrengen, want bezet is bezet.

De “nood”, die heeft overigens een ongekend mooie choreografie, in de maat van de muziek opgeleverd. En omdat het programmaboekje geen aparte vermelding maakt voor de choreografie, neem ik aan dat de regisseur Marianne Clèmont daar zelf verantwoordelijk voor is. Brava!

In een interview zei zij dat ze de clichés over de landen en nationaliteiten zoveel mogelijk wilde vermijden. Een zowat onmogelijke taak, zeker met een opera als Il Viaggio, die de vooroordelen (heerlijk om het nog eens mee te maken) tot kunst heeft verheven.

Foto: Annemie Augustijns

Maar het moet gezegd: het lukte haar wonderwel goed!

De opera zit vol geestige vondsten en de werkelijk geniale grappen zijn niet te beschrijven. En verwacht geen “theater van de lach” want subtiliteit regeert er, ondanks de soms grove (en pijnlijke!) verwijzingen. Van mij mag het. Afijn -  genoeg over de regie en de productie. U moet mij geloven dat het werkelijk geweldig is, en anders gaat u u zelf overtuigen. Ik hoor het.

De première en de meeste voorstellingen werden/worden gedirigeerd door de oude (83!) Rossini specialist, Alberto Zedda. Op de door mij bezochte middag stond een jonge Japanse dirigent, Ryuichiro Sonoda op de bok. Hij heeft een buitengewone liefde voor Rossini opgevat en heeft zich in hem en zijn muziek gespecialiseerd. Hij heeft al het een en ander (ook Il Viaggio) in Pesaro gedirigeerd.

De fascinatie was hoorbaar. Hij behandelde de partituur zo ontzettend liefdevol dat je niet anders dan verliefd op de score moest worden, mocht je het nog niet zijn geweest. Volgens Zedda is Il Viaggio de meest Rossiniaanse partituur die er bestaat en daar zijn de kenners en liefhebbers het mee eens.

De uitvoering kon gewoon niet beter. Alle, en dan bedoel ik alle , voornamelijk (zeer) jonge zangers waren voortreffelijk. De meesten zongen hun rol voor het eerst, wat een prestatie. Serena Farnocchia (Madama Cortese) werd verontschuldigd voor haar keelaandoening, nou – ik vraag mij af hoe zij zonder de keelaandoening zou klinken.

Beide sopranen (Elena Gorshunova en Elena Tsallagova) waren aan elkaar gewaagd, en hun coloratuurduel, met de citaten uit de Toverfluit, was niet te versmaden. De mezzo Anna Goryachova was een onweerstaanbare Marchesa Melibea – wat een charisma!

Ook de heren mochten er zijn. Om te beginnen de werkelijk fenomenale Carlo Lepore (don Profondo). Zijn “cataloog” aria ‘Medaglie incomparabili’ was voor mij één van de hoogtepunten. Robert McPherson als Cavalier Belfiore  en Josef Wagner als Lord Sidney waren meer dan goed en al de kleine en de kleinste rollen waren om te smullen.

Daar kan een mens dagenlang op teren en ik spreek uit ervaring: ik ben met een glimlach naar bed gegaan en ben met een glimlach wakker geworden.

Ga dat zien, mensen! Ga dat zien!

Il viaggio a Reims wordt nog tweemaal in de Vlaamse Opera in Antwerpen opgevoerd (29 en 31 december) en verhuist daarna naar Gent voor uitvoeringen op 11, 13, 15, 18  en 21 januari 2012. Meer informatie op de website van de Vlaamse Opera.

De trailer van de productie staat hier:

http://vimeo.com/33873748