Home » CD-recensies, Featured

LA Opera eert Zemlinsky en Ullmann

Los Angeles27 januari 2011 2 reacties

Na hun dood in de Tweede Wereldoorlog verdwenen de werken van Alexander Zemlinsky en Viktor Ullmann volledig uit beeld. Geheel onterecht, zo bewijst de Los Angeles Opera met een double bill van Der zerbrochene Krug en Der Zwerg. Het zijn twee fantastische opera’s. Om je hart door te laten stelen.

James Conlon is al jarenlang een vurig pleitbezorger van de ‘Entartete’-componisten. In zijn Keulse jaren (hij was tussen 1989 en 2002 chef-dirigent van het Gürzenich-Orchester en artistiek leider van de opera) heeft hij vrijwel alle orkestrale en vocale werken van Zemlinsky (waaronder Der Zwerg) uitgevoerd en opgenomen. De opnamen op EMI koester ik als de grootste schat, wat het waarschijnlijk ook is.

In 2006 werd Conlon aangesteld als de muzikale leider van de Los Angeles Opera. Eén van zijn eerste projecten was een serie ‘Recovered Voices: A Lost Generation’s Long-Fortgotten Masterpieces’.

In zijn eigen woorden: ,,De muziek van Alexander Zemlinsky en Viktor Ullmann bleef decennia lang verborgen door de nasleep van de vernietiging, aangericht door het beleid van het naziregime […] Volledige erkenning van hun werken en talent ontbreekt nog steeds, meer dan 65 jaar na hun dood […] Hun leven en persoonlijke geschiedenissen waren tragisch, maar hun muziek overstijgt het allemaal. Het is aan ons om hun verhaal te waarderen in zijn volle historische en artistieke context.”

De serie startte in 2008 met een double bill van Ullmanns Der zerbrochene Krug en Zemlinsky’s Der Zwerg. Twee totaal verschillende opera’s, twee totaal verschillende muziekstijlen, maar één lot: ooit op de gezamenlijke vuilnisbelt van de ‘ontaarde kunst’ beland. Geen van beide componisten heeft de oorlog overleefd.

Der Zerbrochene Krug
Der Zerbrochene Krug (1941/1942) was het laatste werk dat Ullmann componeerde voordat hij gedeporteerd werd naar Theresienstadt. In oktober 1944 werd hij afgevoerd naar Auschwitz en twee dagen na zijn aankomst vergast.

Ullmann schreef zelf het libretto. Het is een heerlijke commedia dell’arte, gebaseerd op een klassieker van Von Kleist uit 1808.

Viktor Ullmann.

Het was de eerste keer dat ik de opera zag en ik ben er onmiddellijk voor gevallen. De muziek is prachtig: jazzy, af en toe atonaal, maar met heerlijke walsjes. Eigenlijk van alles wat. Eclectisch? Jazeker, maar sinds wanneer is dat een vies woord?

De productie heeft mijn hart gestolen. Het begint al met de ouverture: terwijl maestro Conlon het orkest opzweept tot ongekende hoogten (kan je ook komisch spelen?), krijg je een soort ballet-pantomime te zien (choreografie: Peggy Hickey), waarin ons ‘verteld’ wordt wat er vooraf is gebeurd. De beelden, de schaduwen, het licht, de choreografie – alles maakt dat je niet anders kan dan glimlachen.

Het zeer erotisch geladen verhaal gaat over een man die bij een nachtelijk bezoek aan Eve een dierbare kan van haar moeder, Frau Marthe Rull, heeft gebroken. De vrouw zoekt daar gerechtigheid voor bij rechter Adam, maar uiteindelijk blijkt dat de rechter zelf de dader was.

Het speelt zich af in een klein dorpje (Heisum) in Holland en dat levert heerlijk herkenbare beelden op. Anton Pieck, Delfts Blauw, Frau Antje, windmolens, klompen – niets wordt ons bespaard! En mooi dat het is! De belichter (David Weiner) verdient er een Oscar-prijs voor.

Melody Moore (Eve) is een ware ontdekking. Met haar buigzame, lyrische, sprankelende sopraan weet zij de tegenstrijdige gevoelens van onschuld en ondeugd, flirt en oprechte liefde op een onnavolgbare manier te uiten. Af en toe deed zij mij aan de jonge Lucia Popp te denken.

Haar moeder wordt heerlijk gechargeerd gezongen door Elisabeth Bishop en Richard Cox is uitstekend als haar verloofde Ruppert.

Maar alles en iedereen verbleekt bij James Johnson, die de rechter Adam zingt. Wat een stem! Wat een dictie! En wat een optreden! Wat hij met de rol doet, grenst aan het onmogelijke. In Nederland hebben we hem ooit mogen bewonderen als Krol Roger van Szymanowski. Hopelijk krijgen we nog een herkansing. Hier wordt een mens gelukkig van.

Der Zwerg
Zemlinsky was een lelijke man en daar leed hij behoorlijk onder. Daar heeft de twee jaar durende verhouding met zijn bloedmooie leerlinge – Alma, die hem een dwerg noemde – zeker toe bijgedragen.

Zemlinsky wilde hier een opera over maken. Hij bestelde bij Schreker een libretto, maar zag er uiteindelijk vanaf (waarop de librettist zelf de muziek componeerde, wat resulteerde in Die Gezeichneten). Het idee liet Zemlinsky echter niet los en hij kwam bij Oscar Wilde en zijn The Birthday of the Infanta terecht.

Op haar achttiende verjaardag ontvangt Donna Clara, behalve juwelen, kant en het duurste van het duurste, ook een merkwaardig geschenk: een dwerg, die afzichtelijk lelijk is. Een heerlijk speeltje voor de infante, zeker ook omdat de dwerg het van zichzelf niet weet – hij heeft nog nooit zijn eigen spiegelbeeld gezien.

Donna Clara maakt hem verliefd en laat hem in de waan dat ze ook van hem houdt, waarna ze hem voor spiegels zet. Hij overleeft het niet, maar dat kan de verwende prinses niet boeien.

De zeer traditionele en naturalistische setting is buitengewoon mooi en de kostuums zijn oogverblindend. Je waant je daadwerkelijk aan het Spaanse hof. Het geheel ziet er als een schilderij van Velazques uit, adembenemend.

Adembenemend is ook de uitvoering. James Johnson zingt en acteert een voortreffelijke Don Esteban. Melody Moore (ik blijf nog steeds onder de indruk) zingt hier de eerste dienstmaagd en Susan B. Anthony is een zeer ontroerende Ghita, het enige wezen dat medelijden met de arme dwerg heeft.

Mary Dunleavy heeft alles in huis om de verwaande infante te vertolken: zij is mooi en capricieus. Haar stem is zilverkleurig en kinderlijk licht. Ook als actrice weet ze te overtuigen.

De hoofdrol wordt hier op een onnavolgbare wijze gezongen door Rodrick Dixon. De enige die ik ooit beter vond, was Douglas Nasrawi, gehoord tijdens de ZaterdagMatinee. Dixon is zwart, wat natuurlijk al een plus is, zeker hier. Zelf zou ik het voldoende vinden – het maakt van hem meteen een outcast – maar hij werd ook behoorlijk toegetakeld door de grime-afdeling. Totaal overbodig, als u het mij vraagt, maar dat mag geen minpuntje zijn in de verder fantastische productie.

Mensen: ga het kopen! Ga genieten, lachen, huilen… En: ga even stilstaan bij wat vernietigd is en nog steeds niet teruggeplaatst is op de rails.

Hieronder de trailer van de opera’s:

door

Der Zwerg & Der zerbrochene Krug
Alexander Zemlinsky & Viktor Ullmann

Uitgevoerd door: Los Angeles Opera Orchestra and Chorus onder leiding van James Conlon.
Solisten: Rodrick Dixon, Mary Dunleavy, James Johnson, Melody Moore, e.a.
Regie: Darko Tresnjak.
Uitgever: Arthaus Musik (101 528)

2 reacties »

  • Gideon Relyveld zei:

    FANTASTISCH Basia om Alexander (von) Zemlinsky en Viktor Ullmann onder de aandacht te brengen!!!! Dat is HEEL hard nodig, want deze twee componisten waren immers écht ‘keien’ van bijzondere componisten-van-formaat! Laten we niet vergeten dat iemand als Zemlinsky in zijn tijd altijd garant heeft gestaan om bijvoorbeeld exemplarische uitvoeringen te dirigeren in Berlijn, Praag en Wenen. Hij dirigeerde o.a. Mozart’s Don Giovanni: de meest opmerkelijke opvoering die men kon bedenken!! en niet te vergeten de meest bijozndere uitvoering van Mahler’s Zevende Symfonie! Nóg belangrijker is dat zowel Zemlinsky als Ullmann met het hanteren van o.a. de tonaliteit meesters waren in het idiomatisch verwerken van de muzikale Vorm, Expressie en Harmonie! Voor wie beter kennis wil maken met de historische achtergrond van een zo belangrijk figuur in de Westerse Muziekgeschiedenis en de Twintigste Eeuw in het bijzonder, raad ik ten zeerste aan om de DVD aan te schaffen en te bekijken over Ullmann waarin o.a. een heel belangrijk interview is te zien met James Conlon, waarbij een issue aan de orde wordt gesteld m.b.t. de CRUCIALE vraag hoe de muzikale ontwikkeling er uit zou hebben gezien als Ullmann en anderen ná 1945 nog hadden geleefd. De DVD is “Fremde Passagiere, auf den Spuren von Viktor Ullmann”, met bijzonder beeldmateriaal, op het label Capriccio, bestelnr. 92008. Een aanrader en een DVD die je écht moet hebben gezien!

  • Christina zei:

    Dank Basia

    JE WEET WE WAARVOOR

    kan geen mails verzenden alleen ontvangen
    verwijderd dit maar t is de enige manier je te bereiken

    L C

Laat uw reactie achter!

Hieronder kunt u een reactie geven op dit artikel.

Operaliefhebbers: wees aardig voor elkaar. Houd het taalgebruik netjes en blijf bij het onderwerp.