De Opéra National de Paris startte in januari 2025 Der Ring des Nibelungen van Richard Wagner in de regie van Calixto Bieito. ‘Das Rheingold’ was in januari 2025 te zien, ik zag ‘Die Walküre’ in november 2025 en nu volgt in januari 2026 ‘Siegfried’. Op ‘Götterdämmerung’ moeten we tot volgend seizoen wachten.

‘Siegfried’, het derde deel van de Ring, is in feite het centrale deel van tetralogie. Het brengt een overgang in de strijd om de verovering van de vervloekte ring, een machtsinstrument. In deze versie wordt hij misschien niet gesmeed, maar verkregen door de ‘datamining’ van Alberich in ‘Das Rheingold’. Het is het kantelpunt tussen het tijdperk dat door de goden wordt beheerst (‘Die Walküre’) en de komst van een wereld geregeerd door mensen in ‘Götterdämmerung’.

Siegfried, de zoon van Sieglinde en Siegmund, groeit op bij de Nibelung Mime, broer van Alberich. Vreemd van de wereld groeit Siegfried uit tot een onverschrokken jongeman die geen angst kent. Gewapend met zijn zwaard Notung trekt hij op avontuur. Hij verslaat de draak Fafner en bemachtigt de ring, zonder zich bewust te zijn van diens macht. Wanneer hij de obstakels die Brünnhilde omringen overwint, wekt hij haar uit haar lange slaap en ontstaat een wederzijdse liefde. Hoe zal het verder gaan in ‘Götterdämmerung’?

In ‘Die Walküre’ werd Brünnhilde achtergelaten op de steigers die in ‘Das Rheingold’ verschenen en die we ook in deze ‘Siegfried’-productie aantreffen, weliswaar op de achtergrond en met groen van de natuur overwoekerd, maar nog steeds aanwezig en zorgend voor continuïteit tussen de delen.Wotan was in Calixto’s versie van ‘Die Walküre’ druk in de weer met het vernietigen van zijn kwantumcomputer, waarbij giftig gas vrijkwam, mogelijk ook nodig om de extreem lage temperatuur van deze machinerie te behouden; immers, kwantumcomputers werken bij zo laag mogelijke temperaturen, in tegenstelling tot supercomputers. Op die lage temperatuur kom ik later nog terug. Was er sprake van een soort digitale Apocalyps? Is de natuur vernietigd of heeft deze juist haar ruimte teruggenomen?

Bij de opening van ‘Siegfried’, in Es groot, verwijzend naar de es waaruit Wotan zijn speer heeft gesneden, groeien de bomen in kale versies vanuit de lucht. Mogelijk is zelfs de zwaartekracht omgedraaid (decor Rebecca Ringst). Op het woud zijn subtiele, prachtige projecties in groenen en witten te zien (video Sarah Derendinger): misschien buitenaardse nevels uit het heelal, andere beelden uit het universum of atoomstructuren. Het beeld is prachtig en het orkest opent met een boeiende en krachtige lezing van de ouverture onder leiding van Pablo Heras-Casado. De dirigent is niet voor niets door ‘Opernwelt’ uitgeroepen tot Dirigent van het Jaar 2024 en was regelmatig te horen in het Concertgebouw te Amsterdam. Het orkest zindert en ademt: fluisterende bossen, scherpe hoornsignalen en steeds heftigere confrontaties, steeds ten dienste van de zangers, tot alles samenkomt in het extatische slotduet van Siegfried en Brünnhilde, een van de grote culminatiepunten van de ‘Ring’.

Werkelijke schat

De Spaanse regisseur Calixto Bieito (57) staat bekend om zijn soms controversiële en vernieuwende kijk. Beelden uit zijn meest opzienbarende producties bevatten wc-potten, lichaamssappen, verkrachting, satanische seks en extreem geweld. In Nederland regisseerde Bieito voor De Nationale Opera Die ersten Menschen’en Giulio Cesare’(2023). In België, bij Opera Vlaanderen, tekende hij eerder voor Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny’ (Weill), ‘Lady Macbeth uit Mtsensk’ (Sjostakovitsj) en Tannhäuser’*(Wagner). Overigens bestond het overheersende bühnebeeld van de Belgische Tannhäuser’ (eveneens decor van Rebecca Ringst) ook uit omgekeerde bomen.

Volgens Calixto Bieito en zijn dramaturg Bettina Auer, belichaamt de ‘Ring’ geen fysieke schat, maar een vorm van data, code of energie. Alberich is dan ook een dataminer, en data kunnen gemanipuleerd, gehackt of misbruikt worden. Een interpretatie die het werk een onverwachte actualiteit geeft. Bieito voegt een aantal hele goede, maar ook wat minder geslaagde dramaturgische elementen toe. Een paar voorbeelden:

Mime, gekleed als handelsvertegenwoordiger, is voortdurend in de weer met een koffer vol verdovende middelen. Zelf spuit en slikt hij op gezette tijden, en op meer en minder voor de hand liggende momenten. Uit die koffer komt ook de jurk van moeder Sieglinde. Na het nodige ravotten met het ding, scheurt Siegfried hem aan stukken tijdens ‘Notung! Notung! Neidliches Schwert!’. Dat is te zien als het verbreken van de moederband en daarmee het volwassen worden van de jonge knaap. Verder speelt hij veel met een gevonden autodeur, die staat voor het contact met de wereld waar hij geen weet van heeft. De deur is afwisselend schommelstoel of wieg, een beekje waarin men een spiegelbeeld kan bewonderen, een object om zich op af te reageren en ook nog een onderdeel om het zwaard van te smeden. Niet alles is even logisch, maar doorsnee goed gedaan en met een prima personenregie.

De draak Fafner komt machinaal op met een enorm masker met grote ogen. Dat is mooi gedaan, maar vooral door het geluid uit de orkestbak huiveringwekkend. Er zijn drie gezichtsloze, mensenachtige schepsels (dansers) die voortdurend tegen een onzichtbare wand lopen. Bij één van deze drie, blijkbaar met de mogelijkheid tot reproductie, wekt Alberich de zwangerschap op. De bezwangerde overlijdt (Hagen?) en het kind wordt door Alberich bewaard in een koeltas. Soms ontgaat de logica, maar het zijn boeiende beelden die niet noodzakelijkerwijs storen.

In tegenstelling tot Wagners aanwijzingen is Brünnhilde hier niet omgeven door vuur, maar door ijs. Als men de omkerende logica van deze ‘Siegfried’ volgt, die in het vuur begint, is het tegendeel in combinatie met de koude der kwantumcomputer zo gek nog niet. Siegfried hakt Brünnhilde dan ook vrij uit ijs, maar het vervolgens losscheuren van verschillende lagen plastic was een regie misser.

Female gaze

In ‘Siegfried’ van Richard Wagner verschuift het morele zwaartepunt, gelezen vanuit de female gaze, nadrukkelijk naar de vrouw. Dit werd ingezet in ‘Die Walküre’ door Fricka en Brünnhilde met hun morele kompas. Want ook in deze lezing heb je niets aan louter data zonder begrenzing en moreel kompas. In ‘Siegfried’ wint de cyclus van de ‘Ring’ aan relationele macht, lichamelijke kwetsbaarheid, werkelijke kennis, intuïtief weten. Niet de prestaties van Siegfried, laat staan die van Wotan, staan centraal. Siegfried leert van en door Brünnhilde. Voor male gaze-lezers: hij komt in contact met zijn ‘vrouwelijke kant’. Hij herkent angst, benoemt grenzen. Erda belichaamt pre-patriarchale kennis: cyclisch, aards, natuur, niet-instrumenteel. Haar confrontatie met Wotan toont een asymmetrie: mannelijke macht vraagt bevestiging, vrouwelijke kennis weigert bruikbaarheid. Erda’s terugtrekking is een weigering om nog langer gelegitimeerd te worden door machtspolitiek. De female gaze leest dit als soevereiniteit. Calixto Bieito lijkt daarin mee te gaan. Hij maakt Wotan dramaturgisch belachelijk; Siegfried en Erda lachen hem uit. Daarbij is Siegfrieds onbevangenheid dramaturgisch functioneel, maar moreel leeg. Als uitdrukking van een intuïtie is het werk een raadsel voor de rede, zowel voor die van de maker als voor die van de toeschouwer. Siegfried zegt tot Brünnhilde: ‘Wat je me zingend zegt, begrijp ik niet (…) al mijn zintuigen zijn bezig je te zien en te voelen’ (akte III, scène 2). Het gaat minder om begrijpen dan om ervaren met het hele wezen: een waarheid die communiceert zonder onderscheid tussen het begrijpelijke en het zintuiglijke. Dat is nieuw voor Siegfried.

Het slot ontvouwt de metafoor van wedergeboorte. ‘Ontwaak’, smeekt Siegfried. Wanneer Brünnhilde het eindelijk hoort, overspoelt de golf van de liefde haar: ‘Ik ben duizelig, mijn rede zwijgt.’ Zij aanvaardt emoties die zij niet wilde. Siegfried: ‘mijzelf (…) ik duik in de stroom: o, hoe haar golven mij in geluk omhullen.’ Brünnhilde antwoordt: ‘ik ben jou’, ‘de hemelse wijsheid verlaat mij, verdreven door de vreugde van de liefde’ (akte III, scène 3). ‘Voorbij woorden alleen’, ervaart Brünnhilde (akte III, scène 3) een waarheid die ons uit Nibelheim, uit de nachtelijke wereld, omhoog tilt naar het ‘Aardse Goede’, waarin ‘het Schone’, het concrete, zintuiglijke, het symbool is dat wij in onszelf begrijpen. Er is geen commentaar nodig. Maar wel: luisteren.

Zang

En? Dat luisteren hebben we gedaan! Wat een heerlijke zang, urenlang, met een indrukwekkende bezetting. Te beginnen met de fijne vocale prestatie van Siegfried door Andreas Schager, die met een mix van rauwe energie en vocale autoriteit de titelheld tot leven brengt. Mime door Gerhard Siegel is dramatisch zeer raak: een mooie karakterstem van flinke omvang en een fijne acteur. Net als de Alberich van Brian Mulligan. Fafner van Mika Kares is prima, al wordt het hem met masker niet gemakkelijk gemaakt.

De duistere Zwerver van Derek Welton hoorde ik in deze ring nog niet, maar hij voldeed hier. Ten opzichte van Mime ontbrak het hem theatraal en misschien ook vocaal soms aan kracht en bleef hij zowel in zijn spel als in zijn stem wat achter bij de rest van de cast. Erda, zijn echtgenote, was in prima handen bij Marie-Nicole Lemieux: goede uitspraak, voldoende warmte in haar lage noten. De vogel werd goed gezongen door Ilanah Lobel-Torres, lid van de Troupe lyrique de l’Opéra national de Paris. Brünnhilde van Tamara Wilson is echt heerlijk Wagneriaans: wat een stem, prima uitspraak en vuur.

Epiloog

Met ‘Siegfried’ in Parijs kiest Calixto Bieito een smalle middenweg en geeft hij de ‘Ring’ een nieuwe wending. Hij leest de ‘Ring’ als kritiek op macht zonder moreel besef en laat vrouwelijke kennis, kwetsbaarheid en intuïtie het morele zwaartepunt dragen. Wat resteert is geen triomf van de held, maar een open vraag naar verantwoordelijkheid. Wat gaat er in ‘Götterdämmerung’ gebeuren: wordt het een sluitstuk of een afrekening?

Siegfried in de Opéra national de Paris is nog te zien op 31 januari en er zijn nog enkele kaarten.

Verder kijken, luisteren en lezen

Introductie video Siegfried met dirigent Pablo Heras-Casado.

Andreas Schager als Siegfried en Gerhard Siegel als Mime in “Meinem Schutz ubergab sie dich”.

*Intense Tannhäuser in Gent in 2015