Parijs is uitgelopen voor de productie van Jevgeni Onjegin in de Opéra Garnier. Er is geen kaart te krijgen voor het regiedebuut van Ralph Fiennes. Monique ten Boske was het met veel moeite nog wel gelukt een kaartje te bemachtigen en ging op 26 januari kijken of de productie tegen de hype bestand was.

Jevgeni Onjegin van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski vindt zijn oorsprong in Aleksandr Poesjkins gelijknamige roman in verzen in acht delen. Geschreven tussen 1823 en 1832 weigert de opera structuur zich hardnekkig te gedragen als een conventionele opera. Tsjaikovski koos bewust voor een mozaïek van momenten: geen doorlopende dramatische boog, maar intieme stilstaande beelden, als vergeelde foto’s in een familiealbum. Juist die fragmentatie geeft een bijzonder karakter en kracht aan het werk. Wat ontbreekt aan theatrale vaart, wordt ruimschoots gecompenseerd door psychologische nabijheid.

Poesjkin, grondlegger van de moderne Russische literatuur, verbrak de band met archaïsche taal en schreef in een stijl die dichter bij de spreektaal stond ook al was Onjegin in verzen geschreven. Het denken van de Verlichting en de Franse cultuur beïnvloeden zijn werk. Muzikaal balanceerde componist Tsjaikovsky zelf ook tussen twee werelden. Het etiket ‘westers’ bleef hem achtervolgen, maar Jevgeni Onjegin groeide uit tot een pijler van de Russische cultuur, een werk waarin Tsjaikovski’s lyrische stem het zuiverst en meest kwetsbaar klinkt.

Verveelde dandy

In Jevgeni Onjegin botst Tatjana’s grote, ongetemde meisjeshart frontaal op de koele nonchalance van Onjegin: een dandy van het zuiverste water, emotioneel onbereikbaar en chronisch verveeld. Hij wijst Tatjana dan ook resoluut af. Onjegin is de beste vriend van Lenski, de buurman, die vreselijk verliefd is op Olga, de zus van Tatjana, en met haar hoopt te trouwen. Wat volgt is geen romantische komedie, maar een schoolvoorbeeld van hoe het níét moet.

Tsjaikovski wist daar helaas alles van. Hij schreef de opera terwijl hij zelf vastzat in een rampzalig huwelijk, gesloten uit sociale plicht en als rookgordijn voor zijn homoseksualiteit. Geen wonder dat de muziek zindert van ingeslikt verlangen en existentiële wanhoop. Alsof dat nog niet genoeg dramatische ballast is, speelt ook Poesjkins eigen leven een onheilspellende bijrol. Onjegin schiet zijn vriend Lenski dood in een duel, een scène die huiveringwekkend vooruitloopt op de werkelijkheid. Enkele jaren later zou Poesjkin zelf, Rusland’s nationale dichter, overlijden aan de gevolgen van een duel, eveneens ontsproten uit romantische jaloezie. Kunst en leven kijken elkaar hier recht in de ogen, zonder te knipperen. Tatjana trouwt hogerop met Prins Gremin en wanneer Onjegin jaren later, nu zij onbereikbaar is geworden, haar aan het hof tegenkomt, begint hij haar hartstochtelijk te begeren, maar is kansloos.

Bos

Tijdens de ouverture zien we een prachtig sfeerbeeld, een podium vol gekleurde bladeren, twee oude dames op het voortoneel, waarvan één in een schommelstoel.

Rondom realistisch gedrukte doeken met bomen en mooie verlichting (Alessandro Carletti). Het koor is aanvankelijk achter het doek opgesteld, wat prachtig klinkt en een mooi effect geeft. Dan komen ze op, alert en puntig én in werkelijk schitterende kostuums (Annemarie Woods), misschien wel het hoogtepunt van de opera.

De briefscène bevindt zich in de slaapkamer met schrijftafel. De scènewisselingen zijn heel toneelmatig, met een doek met wederom bomen, soms in de mist. De scène met het duel kent een paar bomen op toneel en een wit achterdoek. Het spelen op het voortoneel en achtertoneel wisselt elkaar af. De laatste scène is aan het hof, met prachtige dans, wederom een voor de hand liggende opstelling in een paleis van decor­doeken én geweldige kostuums.

Smaakvolle gedegenheid

Ralph Fiennes is een beroemdheid buiten de operawereld. Hij begon als theateracteur bij het Royal National Theatre en de Royal Shakespeare Company. Ook speelde hij in talloze succesvolle films. Fiennes’ filmdoorbraak was de rol van nazi-commandant Amon Göth in Steven Spielbergs Schindler’s List. Ook speelde hij in The English Patient en later volgde Voldemort in de wereldberoemde Harry Potter-films. Sinds Skyfall speelt Fiennes het personage M in de James Bond-films, een rol die hij overnam van Judi Dench. Een dergelijke indrukwekkende achtergrond maakt dat, ook al is het de eerste keer dat je een opera regisseert in je leven, dat meteen in Parijs aan de Opéra Bastille mag doen. Voor zijn operadebuut benadert Ralph Fiennes Jevgeni Onjegin nadrukkelijk als toneel en hij heeft een langdurige vertrouwdheid met Poesjkins roman, die hij tijdens zijn studententijd ontdekte, zo verklapt hij in het programmaboekje. Later volgde een verfilming met hem in de hoofdrol, door zijn zus Martha Fiennes.

Ralph Fiennes kiest voor een benadering die terughoudend en klassiek is. Geen regietheaterfratsen, film of AI, geen moderne update. Helaas ook geen nieuwe invalshoeken of (gedurfde) psychologische uitdieping, eigentijdse verwijzingen, maatschappelijk bewustzijn of intellectuele verrassingen. Deze productie had vijftig jaar geleden gemaakt kunnen zijn. Ook de decors van Michael Levine dragen dit gevoel van behaaglijke herkenbaarheid uit: degelijk, smaakvol en conventioneel.

Oude rotten in het vak

Dirigent Semyon Bychkov heeft gelukkig meer opera- én Bastille-ervaring. In 1992 dirigeerde hij de opera in Parijs in een nieuwe productie (opname Philips), met de legendarische bariton Dmitri Hvorostovsky in de titelrol. Recent is hij bovendien aangekondigd als de nieuwe muzikaal directeur van de Opéra National de Paris (per 2028). Bychkov behandelt de partituur met zorg en toewijding en ontlokt een rijk spel aan een responsief orkest, dat tijdens de première terecht een applausmoment op het toneel kreeg. Soms was het misschien een beetje stroperig, maar dat kwam misschien omdat de regie verder ook niet echt hielp. Ook een ouwe rot in het vak treffen we aan als leider van het koor van de Opéra National de Paris: Ching-Lien Wu. Zij was voor haar aanstelling in 2021 in Parijs immers koordirigent van De Nationale Opera toen het koor werd uitgeroepen tot het beste operakoor van de wereld; dat was een jaar na de Nederlandse Benvenuto Cellini. En ook in deze productie zit het met het koor dik snor. Het decor is van de hand van Michael Levine, maar die zorgde bij Nationale Opera en Ballet beslist voor spannendere decors, denk aan Hänsel und Gretel, A Dog’s Heart, The Rake’s Progress, Carmen Turandot, Die Zauberflöte en zeer recent nog Semele.

Melancholie of pathos

Ruzan Mantashyan, de sopraan uit Armenië, zingt Tatjana: een prima stem, voldoende geloofwaardig om een jonge vrouw te spelen in de briefaria, maar ook rond en vol. We hebben deze sopraan nooit live in Nederland kunnen horen. Ze was wel gecast voor de rol van de gravin in de uiteindelijk door corona geannuleerde Nozze di Figaro, maar werd wel vastgelegd in de documentaire Crazy Days **over die moeilijke periode.

Bogdan Volkov zingt een boeiende Lenski. Zijn tenor heeft een melancholische klank, vrij van nasaliteit, en komt in het duet met Olga bijzonder goed tot zijn recht. Ook in Lenskis grote aria ‘Kuda, kuda’ overtuigt hij technisch, met fluwelig zachte kopnoten die fraai worden uitgezongen. Zelden blijf ik bij deze aria droog, maar ditmaal bleef de ontroering uit. Wat overheerst, is de indruk dat het hem vooral om het mooie zingen te doen is en daarin slaagt hij onmiskenbaar, getuige ook het zeer enthousiaste publieksreactie. Mijn waardering voor zijn kunnen staat buiten kijf; eerder maakte hij  grote indruk bij zijn debuut als Alfredo in La traviata bij De Nationale Opera. Ook zong hij Lenski drie jaar geleden in De Munt, onder regie van Laurent Pelly.

Boris Pinkhasovich, de Russische bariton, zingt Onejegin en kleurt prachtig bij Lenski, hun duet voor het duel is een pareltje. Ook in spel is hij prima. Echt los komt hij in zijn slotaria, die hij lekker ongepolijst en hartstochtelijk brengt. Marvic Monreal is als Olga speels en vol kattenkwaad. Alexander Tsymbalyuk zingt prins Gremin met wat meer geluid dan nodig in deze rol. Deze bas was in 2018 in de NTR Zaterdag Matinee  te horen toen hij een indrukwekkende  Boris Goedonov zong*. Elena Zaremba is Filippjevna, met een warme stem, waarmee ze vooral in de slaapkamerscène met Tatjana echt tot haar recht kwam. Susan Graham stelt relatief teleur; haar mezzosopraan klinkt schaars als Madame Larina, al acteert zij met allure. Peter Bronder’s korte optreden als Monsieur Triquet is karaktervol, zonder in karikatuur te vervallen.

Female gaze

Wat in deze Jevgeni Onjegin opvalt, is hoe consequent het perspectief bij de vrouwen ligt. Vanuit Tatjana, maar ook via zus Olga en voedster Filippjevna, kijken we naar mannen, naar de wereld.

Tatjana is na het schrijven van de brief beslist geen naïef meisje meer dat struikelt over haar eerste verliefdheid. Ze wordt gepresenteerd als een jonge vrouw die voelt, observeert en onthoudt. De mannen, Onjegin voorop, worden bekeken, gewogen en uiteindelijk doorzien. Zijn koele houding, zijn elegante verveling, zelfs zijn emotionele onhandigheid: alles wordt zichtbaar doordat Tatjana kijkt. En wij kijken met haar. In die blik schuilt de ware kracht van de opera. Niet het duel, niet het pathos, maar het moment waarop Tatjana besluit zichzelf serieus te nemen. Het is een vrouwelijke ervaring die Tsjaikovski ongewoon scherp aanvoelt; misschien herkent hij zich in Tatjana? Bang om door de liefde belachelijk gemaakt te worden, sterker door wat die ervaring en liefde hem bracht.

Epiloog

Fiennes voegt in deze productie uiteindelijk weinig persoonlijke interpretatie toe. Daar ligt de kern van de zaak. De rol van een theaterregisseur kan moeilijk worden gereduceerd tot het reproduceren van het libretto of het letterlijk volgen van bestaande regieaanwijzingen. Regie vraagt om interpretatie, positionering en een actuele lezing van het repertoire. Zonder die ingreep ligt voorspelbaarheid op de loer: een esthetisch verzorgde voorstelling die correct is uitgevoerd, maar dramaturgisch weinig urgentie bezit. Wanneer frisse perspectieven uitblijven, dreigt het theater zijn dynamiek en publiek te verliezen en te verworden tot een conserverend instituut, waarin het repertoire zorgvuldig wordt beheerd, maar niet langer wezenlijk wordt bevraagd. Misschien vooral voor een ‘trad man’ en een ‘trad vrouw’ een aanbeveling om een romantisch weekend Parijs met operabezoek te boeken.

Helaas zijn alle voorstellingen tm 27 februari uitverkocht.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video teaser Jevgeni Onjegin.

Zeer uitgebreide video trailer Jevgeni Onjegin met Ralph Feinnes.

Een wel zeer uitdagende Onjegin in 2011 bij De Nederlandse (Nationale )Opera.

*Boris Goedonov in de NTR Matinee met Alexander Tsymbalyuk.

**Crazy Days