De ergste kou van deze winter ligt misschien weer achter ons. Maar in het laatste AVRO/TROS Vrijdagavondconcert op 30 januari in Tivoli/Vredenburg zat de kou vooral in de muziek. In Jean Sibelius’Snöfrid klinkt een ijzige storm, in Tsjaikovki’s eerste symfonie een reis door een winterlandschap. Onderstaand bespreken we de drie stukken van Sibelius van voor de pauze, ingekeerde stukken met een belangrijke rol voor het koor. De handschoen (of winterwant) zat als gegoten bij het Groot Omroepkoor, ingestudeerd door Rory Johnston.

Snöfrid

Eerste stuk van de avond is het ingewikkelde Snöfrid. Muzikaal een hele prestatie. Koor en orkest (onder leiding van dirigent Karina Canellakis) krijgen behoorlijk wat voor de kiezen, maar slaan zich er schijnbaar moeiteloos doorheen. Neem alleen al de ingewikkelde figuren waarmee de strijkers moeten inzetten, en matenlang moeten volhouden. Dan het koper ferm en betrouwbaar er doorheen, stevige effecten op de fluiten en dan het koor mysterieus en sereen. Een sfeervol en spannend stuk om met deze uitvoerenden (Groot Omroepkoor en Radio Filharmonisch Orkest) te beleven.

Qua inhoud is er echter wel een probleem. Het personage Snöfrid is een ‘huldra’, een soort Scandinavische nymf. In het gedicht van Rydberg (waar Sibelius op gecomponeerd heeft in 1900) probeert zij niet, zoals het programmaboekje het meedeelt, de held Gunnar te verleiden. Eigenlijk is het gedicht een soort coming-of-age. Gunnar moet zelf keuzes leren maken. De verrassende rol van Snöfrid in dit gedicht is niet te verleiden (wat wel voor de hand zou liggen), maar hem hierin op te voeden; zij treedt naar voren als mentor.

Het gedicht is lastig te volgen. Na de reis van Günnar en Snöfrid, waarbij vele verleidingen zijn gepasseerd, neemt Snöfrid het woord voor de les van het verhaal. Zij spreekt Gunnar toe. Sibelius schrijft hier een spreekstem. Dat kan aangrijpend zijn. Dat zou dan wel een vrouwelijke stem moeten zijn lijkt mij. In de uitvoering van het vrijdagconcert is gekozen voor Ab Nieuwdorp. Strak en stilistisch draagt hij de tekst voor. Iedere associatie met huldra of Rydberg is zoek, een gigantische stijlbreuk. Het lijkt plotseling wel een eclectische, moderne compositie. Dit is uiteraard niet aan Nieuwdorp te wijten; hij doet met klinkende stem natuurlijk ook gewoon wat men hem gevraagd heeft te doen.

Om de passage recht te doen, hadden we een vrouw moeten horen. In de microfoon zat een soort holle echoklank, bewust waarschijnlijk. Dat kan helpen om Snöfrid tot leven te wekken, maar het had ook onversterkt gekund. De keuze het originele Zweeds los te laten is begrijpelijk, maar ik had dan liever Nederlands gehoord in plaats van Engels. De strenge toespraak bestaat hieruit, dat Snöfrid de jonge Gunnar op het hart drukt niet aan verleidingen te bezwijken, maar voor een leven als krijger te kiezen. De gemeenschap in plaats van het individu. Hierna lost ze op in de mist. Een potentieel magisch moment in de vertelling wat vrijdag dus niet waar werd gemaakt.

Tulen synty

Het tweede stuk, qua stijl met Snöfrid vergelijkbaar, was De oorsprong van het vuur, wat Sibelius schreef voor de opening van het theater in Helsinki. Dit stuk begint met bariton, op een gegeven moment neemt het koor het over. Het verhaal is veel eenvoudiger: de god Ukko maakt een vonk en voorziet zo de mensheid van vuur. Ingetogen zetten verschillende instrumenten in. Het doet denken aan Finlandia, die we later in het concert ook zullen horen.

Bariton Arttu Kataja past perfect bij deze compositie. Hij heeft een ronde, wat klagende klank, een unieke sound die hij in zijn masker weet te maken. Inderdaad, in dit deel van de compositie heeft de mens geen vuur. Vorm en inhoud kloppen hier.

Als hij dan de vonk gaat maken, horen we de mannen van het Groot Omroepkoor. Verwachtingsvol en energiek doen zij de compositie eer aan. Er gebeurt ook iets verrassends in het licht. Het klassieke concert heeft dus blijkbaar een lichtplan, heel leuk bedacht, maar hopelijk is dit ook met iedereen doorgenomen en geoefend. Bijna het volledige orkest zit namelijk plotseling in het donker (Ukko’s vonk heeft de aarde nog niet bereikt). De orkestleden kunnen nauwelijks hun bladmuziek nog zien, wat de uitvoering was spannender maakte dan wellicht de bedoeling was. De hunkering van de mensheid naar het ontvangen van het vuur is nu wel heel invoelbaar.

Bij het landen van de vonk, gaf het lichtplan een volle gloed. Leuk om mee te maken, maar hopelijk goed afgestemd met de uitvoerenden.

Suomi herää

Tenslotte speelt men Finland ontwaakt, ofwel Finlandia. Dit stuk stond als een huis. Glorieus aangevoerd door dirigent Karina Canellakis krijgt het van mij een tien met een griffel.

Al met al was het een mooi programma met drie vergelijkbare Sibeliussen, een avond met donkere klanken, diepzinnig gepeins en doorbrekend optimisme. En een mooie rol voor het Groot Omroepkoor, dat zich in het Fins en Zweeds mocht laten horen.

Na de pauze speelden het Radio Filharmonisch en Canellakis de eerste symfonie van Tsjaikovski, ze werden blauw verlicht om de sneeuwreis voelbaar te maken, maar in het donker spelen hoefde niet meer. De vonk van Ukko had men immers voor de pauze in ontvangst genomen.

Het concert van 30 januari kan woren teruggeluisterd op NPO Klassiek

Verder lezen

Op 28 januari gaf het Groot Omroepkoor een prachtig concert in de NTR Zaterdag Matinee.