Doem hangt er over de relatie tussen Tristan en Isolde. In de regie van wijlen Pierre Audi wordt die doem uitgebeeld in een enorm zwart vierkant dat dominant in het toneelbeeld hangt. Zondagmiddag 8 februari ging van die productie bij De Nationale Opera een herneming in première, gerealiseerd door regisseur Lisenka Heijboer Castanon. In oorsprong maakte Audi met zijn decorontwerper Christof Hetzer en lichtontwerper Jean Kalman zijn kijk op Wagners opera in 2016 voor het Parijse Théâtre des Champs Elysées, waarna de première bij De Nationale Opera in 2018 volgde.  

De dood van Ierse ridder Morold in een gevecht met ridder Tristan uit Cornwall is het begin van de doem, want de Ierse prinses Isolde is de verloofde van Morold. Uitgerekend Tristan komt vervolgens naar Ierland om Isolde op te halen als bruid voor de Cornwallse koning Marke. Haat vuurt bij Isolde de gedachte aan om Tristan tijdens de zeereis onder het mom van verzoening een doodsdrank aan te bieden. Doem ligt er over dit gebeuren want Isoldes gedienstige Brangäne verwisselt de doodsdrank voor een liefdesdrank. De rampzalige liefde die eruit voortvloeit, is gedoemd in dood te eindigen. Tristan sterft aan een wond door ridder Melot toegebracht, Isolde eindigt in een extase ‘ertrinken, versinken, unbewusst, – höchste Lust!’ op hartroerende klanken die Richard Wagner bij deze ‘Liebestod’ schreef. 

Zwart vlakken

In het beroemde ‘Vorspiel’ zit meteen de doem verweven in het oplopende chromatische motiefje met het geheimzinnige akkoord, bekendstaand als Tristan akkoord. Van daaruit ontwikkelt zich een symfonisch verhaal dat door Audi indrukwekkend verbeeld wordt in dat zwarte vierkant. Dat nam in het verloop van de drie bedrijven allerlei vormen aan, van enorme panelen in het eerste bedrijf die op scheepszeilen leken, tot kaders in de vorm van rechthoeken, en zelfs een soort televisiebeeld in het laatste bedrijf.  

De omkadering was steeds zwart, maar omgeven door helder wit licht. Aangezien de belichting naar achter was gericht, stonden personages(in doorgaans donkere kleding) als silhouetten op het toneel. Indrukwekkend was het slotbeeld van het derde bedrijf: Isolde zong haar extase ’Mild und leise’ als een zwarte figuur zonder gezicht in een laaiende belichting. Het smachtend verlangen naar wederzijdse liefde zoals eerder bezongen in het aangrijpende duet ‘O sink hernieder Nacht der Liebe’, mondde uit in het Licht, de Verlossing. De doem was opgeheven.    

Peltokoski 

Het was spannend om naar te kijken en luisteren, te meer door het intense, vloeiende spel van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Dirigent Tarmo Peltokoski leidde zijn musici prachtig van spanningsboog naar spanningsboog. Die kwaliteit bleef standaard in de uitvoering van de kleurende klankgolven die het drama voortstuwen. Het krachtige strijkorkest mengde zich sensationeel met de fantastisch klinkende blazerspartijen. En dan te bedenken dat de Finse dirigent Peltokoski 25 jaar is, en nu zijn allereerste Tristan dirigeerde, een werk dat hem al sinds zijn jeugd fascineert. ‘Voor mij is ‘Tristan und Isolde’ het allermooiste kunstwerk ter wereld’, verklaart hij in een interview in het programmaboek.  

Zijn volkomen beheersing van de partituur die hij al tien jaar met zich meedraagt, vertaalde zich dan ook in een meesterlijke uitvoering. Bij het Rotterdams orkest werd hij vorig jaar aangesteld als vaste gastdirigent. Het orkest is op zoek naar een opvolger voor chef Lahav Shani. R.Ph.O: laat dit goudhaantje niet ontsnappen. 

Byström met passie  

Een uitputtingsslag is ‘Tristan und Isolde’ voor de vocalisten van de titelrollen. Vervaarlijk klonk de eerste uitbarsting van Isolde’s haatgevoelens in de stem van sopraan Malin Byström. In spannende dialogen met de stevig en vol klinkende mezzo-sopraan Irene Roberts als haar kamenierster Brangäne, legde Byström meeslepende passie in de expressie van de tragiek van haar lot. De confrontatie met Tristan was niet alleen een krachtig beeldmoment, maar schokte ook door de met ironie gekleurde reactie van Isolde. Prachtig zoals de omslag na het drinken van de liefdesdrank zich ontplooide in het hartstochtelijke duet ‘Wie sich die Herzen wogend erheben’. Tenor Michael Weinius kon zich laten gaan na de vormelijke dialoog .

De spanning was te snijden in de tuinscène van het tweede bedrijf waar Isolde op de eerste liefdesnacht met Tristan wacht. Dreigende muziek en naargeestige, grote gebogen staken (dode bomen?) drukten een vorm van doem uit. Irene Roberts als Brangäne trachtte met grootse zang in een emotioneel betoog het onheil af te wenden. Helaas. In de regie van Audi zongen Weinius en Byström gepassioneerd hun omhelzing, maar de gebaren er bij waren geserreerd. Dat typeerde regies van Audi altijd: hij was meester in het geduld om een verhaal uit te beelden. De muziek droeg altijd de emotionele laag. Roerend was het moment dat de twee gelieven elkaar naderden en hun voorhoofden tegen elkaar legden.  

Geen schreeuwen 

Weinius zong zijn partij met krachtige, en glanzend hoge stem, maar schreeuwde nooit, terwijl hij toch boven het orkest uit kon komen. Overigens in een begeleiding die door Peltokoski steeds binnen de perken van gewenste decibellen bleef. De tenor moest zich ook wel sparen, want de derde acte is vrijwel één lange monoloog voor hem, met kleine onderbrekingen in het discours met zijn getrouwe Kurwenal. Bariton Jordan Shanahan was in deze rol al opgevallen in het eerste bedrijf waar hij forse stem een sarcastisch getint antwoord formuleerde op een verzoek van Isolde om met Tristan te spreken.  

Het derde bedrijf oogde desolaat met een kale boom links, een zwart, vervallen bouwwerk in het midden, het kasteel Kareol, Tristans thuishaven, en rechts een houten bouwsel op staken. In het vale tegenlicht een plek die niets goeds voorspelde. Donker vloeiend sloot het orkest er bij aan. Muisstil luisterde het publiek (uitverkocht huis) naar de ontzettend ver weg, treurig klinkende hobo van een herder. Een piepklein lichtje in het midden van een soort tv-scherm priemde door de ruimte.  

Portret Audi 

Ongelooflijk mooi, deze inleiding op de grote monologen van Tristan. Hij ligt te sterven en zingt zijn smart en verlangen naar Isolde uit. Weinius ontwikkelde hier een schitterende expressie. Teder boog Isolde/Byström zich over haar geliefde. De komst van koning Marke (met autoriteit gezongen door de bas Liang Li) had een happy end kunnen opleveren, maar ook hier spreidde de doem van het misverstand zich over de afloop.

Slechts het ‘Mild und leise’, restte, met groots uitdijende en terugvloeiende expressie gezongen door Byström, op dezelfde wellustige klanken als in het Vorspiel. Niet voor niets juichte het publiek de longen uit het lijf voor Bystöm. Terecht oogstte Peltokoski en zijn R.Ph.O een stormachtige bijval . Maar de zaal barstte echt uit zijn voegen bij de projectie van het portret van Pierre Audi.  

Nog vijf voorstellingen tussen 11 en 23 februari in De Nationale Opera en Ballet in Amsterdam. Aanvang 18.00 uur. 20 februari uitverkocht.

Verder kijken, lezen, luisteren en lezen

Fragment uit Isolde’s Liebestod door Malin Byström

Video trailer van de productie uit 2017

Tristan und Isolde uit 2018 besproken door Yourai Mol.