Op 11 april vond in Enschede de wereldpremière plaats van To die for (A comedy) een nieuwe opera van de Brits-Russische componist Elena Langer. De productie voor de Nederlandse Reisopera wordt geregisseerd door artistiek directeur  Sam Brown en het toneelbeeld (decors en kostuums) is ontworpen door Grace Smart. Het werd een zeer onderhoudende avond al eindigde de hilarische komedie over een geplande zelfmoord toch enigszins in mineur.

Het libretto van To die for is van de hand van Arkady Zastyrets die zich baseerde op het toneelstuk ‘De zelfmoordenaar’ van Nikolai Erdman uit 1928. Omdat het stuk niet in Rusland mocht worden opgevoerd is het in het Engels vertaald door Maggie F. Gottlieb waarna Langer op zoek ging naar een operagezelschap dat het aandurfde dit absurdistische werk op het programma zetten. Mede dankzij een bijdrage van de Nicholas John Trust bleek dit voor de Reisopera een haalbare kaart waarmee het gezelschap na de Europese première van Second Love* nu in hetzelfde seizoen ook nog eens een wereldpremière presenteert. Waarvoor alle lof.

Woongemeenschap

Erdman schreef een eigentijds stuk waarin de leefomstandigheden in revolutionair Rusland de toon aangaven. Dat blijkt duidelijk uit de woonsituatie van hoofdpersoon Semyon Podsekayev en zijn vrouw Maria. Ze delen een slaapkamer met haar moeder Serafima en de rest van het huis met andere bewoners. Het is een Kommunalka, een woongemeenschap waarvoor prerevolutionaire huizen en appartementen waren onteigend om meerdere gezinnen in te huisvesten. Als Semyon de slaapkamer uitloopt zien de toeschouwers meerdere figuranten in de woonkamer en ook het toilet is bezet door een buurvrouw.

Semyon heeft als het ware de boot gemist, hij komt niet vooruit in het leven. Hij is werkeloos en ontevreden met zijn bestaan: ‘er moet toch meer zijn dan dit?’ Zodra hij tot de conclusie komt dat er niet meer is, ook niet na de dood, gaan zijn gedachten langzaamaan in de richting van zelfmoord. Buurman Kalabushkin probeert hem daarvan te weerhouden door te suggereren dat hij tuba kan gaan spelen in een begrafenisorkest. Er gaan dagelijks mensen dood dus altijd werk. Probleem is dat Semeyon geen tuba heeft en er ook niet op kan spelen als hem een leenexemplaar wordt verstrekt.

Het beeld verschuift als de buitenwereld lucht krijgt van zijn plan en de tv host Ivan Vane plotseling opduikt. Hij presenteert het populaire programma ‘The naked truth’ dat het midden lijkt te houden tussen Jerry Springer en een gameshow.

En daarmee maakt het verhaal bijna ongemerkt een sprong van de jaren ’20 naar de jaren ’90. In operatermen zien we een hybride ontstaan van de absurde humor in De Neus van Sjostakovitsj en de ongewilde beroemdheid van de hoofdpersonen in Neues vom Tage van Hindemith.**

Zelfmoord

Zelfmoord plegen doe je niet zomaar: je moet anderen de schuld kunnen geven en Vane biedt in zijn programma volop die mogelijkheid. Voor hem is het makkelijke manier om weer een aflevering te vullen. Er komt een stoet personages op gang die allemaal een rol willen spelen in Semyons verhaal om zodoende hun ‘five minutes of fame’ te realiseren. Barbie en Diana willen dat hij aankondigt zichzelf uit liefde voor hen van het leven te beroven, de schrijfster Kukoleva wil beroemd worden door zijn verhaal te schrijven, Pugachov wil aandacht voor zijn supermarktketen. En de fake priester Hilarion wil geld vangen om zijn requiem te leiden. Allemaal worden ze door Vane uitgenodigd om naar de studio te komen.

De tv-show ontaardt in een pandemonium als Semyon zich niet aan de afspraak houdt en iedereen beledigt waarna hij de studio uitstormt. Buiten klinkt eens schot: kennelijk heeft hij zichzelf toch gedood. Tijdens zijn begrafenis klimt Semyon echter uit zijn kist tot onvrede van de rouwenden die zichzelf van hun moment van glorie beroofd zien worden. Maar niemand wil het pistool van Semyon overnemen als hij hen uitdaagt zich dan maar zelf van kant te maken. Overpeinzingen over de ziel en het vermeende bestaan ervan, het mogelijk leven na de dood, en wat als dat niet bestaat, al die zaken zijn het verhaal ingeslopen en maken het einde nogal melodramatisch, zeker in vergelijking met het hilarische begin dat bol staat van harde anarchistische humor. Het laatste half uur duurde lang, geen spetterend einde maar meer een nachtkaars die uitging. Jammer na een veelbelovend anderhalf uur.

Kommunalka

Door middel van een draaitoneel konden de verschillende ruimtes in de Kommunalka soepel in elkaar overgaan. In de kamer van Kalabushkin bevonden zich maar liefst vier jongedames in ballet opwarmkledij die hem moesten troosten voor de dood van zijn vrouw, drie dagen eerder. De treurende weduwnaar was slechts gekleed in de ballenknijper.

Vane komt binnen door een keukenraam en oogt geheel als de gladde tv host die hij moet voorstellen. Door hiervoor een countertenor te casten kan Langer hem laten gillen om zo extra aandacht te trekken. Al met al omvat de cast 18 solisten plus 15 leden van het koor Consensus Vocalis: teveel om op te noemen. Bij aanvang van de tv show staan ze in de studio allemaal voluit te zingen.

Eclectisch

Muzikaal is het een catalogus aan stijlen en klanken, eclectisch is een aanduiding die nauwelijks de lading dekt. Voor elke scène of stemming heeft Langer gekozen voor een specifieke stijl. We horen blazers die aan een harmonieorkest lijken te zijn ontsnapt om voor de lol lekker jazz te gaan spelen, zeer virtuoos vooral de koperblazers. Verder flarden Russische (religieuze) koormuziek, klezmer en ook Kurt Weill, Sullivan, Hammerstein en Sondheim komen langs om nog maar eens een greep uit Langers Rolodex te doen. Wat ze ook had bedacht, het Orkest Phion onder leiding van Adrian Kelly wist het prachtig ten gehore te brengen. Vocaal was het minder afwisselend: veel Sprechgesang en kleine koortjes, van het viertal balletmeisjes bijvoorbeeld. Een violist en accordeonist op het toneel completeerden het beeld.

Grote cast

Zonder iemand te kort te willen doen noem ik slechts een deel van zangers. De hoofdrol was in handen van tenor Paul Curivieci die alles uit zijn rol haalde dat erin zat, zeer goed optreden. Zijn vrouw Maria werd vertolkt door Jenny Stafford en moeder Serafima door Maria Riccarda Wesseling. Haar dochter Maura was kort geleden te zien in Night Town van DNOA. Het wachten is nu op een productie waarin zowel moeder als dochter zijn gecast.

Bariton Richard Burkhard was een hilarische buurman Kalabushin. Feitelijk zette hij de toon voor het eerste deel van de handeling. Zijn entourage van vier dames mocht er ook zijn. James Hall was perfect als de tv presentator die over lijken gaat voor zijn kijkcijfers en roem, type übernarcist. Tussen de sopranen Barbie (Jane Burnell) en haar ‘goth’ concurrente Diana (Myrna Tennant) kwam het tot overtuigend geacteerde vechtpartijen. Tenor Mark Omvlee leek in zijn element als supermarktdirecteur die de show mocht sponsoren en de bas Matthew Anchel zette een griezelig echte fake priester neer.

Er volgen nog 7 voorstellingen met een dernière op 30 april in Breda. Zeer aanbevolen voor operaliefhebbers die eens wat anders willen meemaken. En voor theaterbezoeker die eens de stap van musical naar opera willen maken.

Verder kijken, luisteren en lezen:

Componist Elena Langer over To die for (A comedy)

Op de website van De Nederlandse Reisopera zijn meer interviews te zien.

*Second Love opera van het jaar.

**Neues von Tage besproken door Peter Franken