Geestdriftig zwiepten de strijkers van het Koninklijk  Concertgebouworkest met hun stokken en klapten de blazers en slagwerkers in hun handen toen Riccardo Chailly woensdagavond 4 maart de trap naar het podium in het Amsterdams Concertgebouw afdaalde. Als emeritus dirigent stond de vroegere chef na een periode van afwezigheid weer voor zijn ‘oude’ orkest. Sinds zijn vertrek in 2004 is dat orkest wat betreft de bezetting flink veranderd, maar de goodwill bij de nieuwe lichtingen orkestleden blijkt niet verminderd. Terecht, want Chailly maakte van de uitvoering van twee werken van Sergei Prokofjev een hoogtepunt in het seizoen. Het waren de vierde symfonie in de uitgebreide versie van 1948 en de Alexander Newskii cantate uit 1939.

‘De vierde symfonie is mijn debuut wat betreft dit werk’ vertelde Chailly na afloop van het concert. ‘En ook voor het orkest is het de eerste keer.’ Dat hij in 1984 een plaatopname had gemaakt van de Newskii cantate  met het Cleveland Orchestra herinnerde hij zich nog goed. Chailly was toen 31 jaar. ‘Maar daarna heb ik het stuk nooit meer gedirigeerd. Vanavond was de eerste keer’ aldus de thans 73-jarige maestro. Ook al werd hij vorig jaar gehinderd door hartklachten, op de bok van het concertpodium maakte hij een uiterst vitale indruk. En na afloop van de veeleisende uitvoering was hij nog energiek.

Film van Eisenstein

De cantate over de oorlog van de ridders van de Duitse Orde tegen de republiek Nowgorod, kwam voort uit de film die Sergei Eisenstein in 1938 over dit onderwerp maakte. Sergei Prokofjev componeerde er de muziek bij voor een klein studio-orkest. De film oogstte dusdanig succes dat Prokofjev  besloot om er een muziekstuk van te maken voor de concertzaal. Hij liet aanvullende teksten schrijven die de beelden konden vervangen. Zo ontstond een zelfstandige cantate met dezelfde titel. Het tijdstip van ontstaan was niet toevallig. De spanningen tussenweg krijgszuchtige Duitsland onder leiding van Adolf Hitler en het niet minder krijgszuchtige Sovjet-Rusland onder Jozef Stalin, liepen flink op.

In de dertiende eeuw al trok een leger van ridders van de Duitse Orde, vergelijkbaar met de kruisvaarders uit die tijd,  vanuit het veroverde gebied dat Lijfland heette (thans Letland en Estland) het land van Nowgorod binnen, het noordelijke deel van het huidige Rusland. Het doel van de Duitse Orde was om het rooms-katholiek geloof op te leggen aan heidense volken en ook aan orthodoxe christenen. En om de Duitse cultuur te laten domineren. Dat leidde tot verzet in 1242 toen de Duitsers binnendrongen. Onder leiding van vorst Alexander Jaroslavitsj trok het volk van Nowgorod op en versloeg de vijand. De vergelijking met de situatie in 1938/40 lag voor de hand. Met het motto ‘ Sta op, volk van Rusland’  in de film en in de cantate  werden de Sowjet burgers geactiveerd.

Verbijsterend

In zeven scènes, die wat betreft de inhoud afwijken van de film, wordt het verhaal verteld. In de eerste scène  heerst een sfeer van ontreddering en droefheid, want het Nowgorodse rijk wordt overheerst door de Aziatische Mongolen. Het is een soort ouverture over de vele pogingen  om Nowgorod te knechten. De hoge schrille geluiden en diepe bassen waarmee dit deel begint, klonken verbijsterend. Dan volgt inde tweede scène een lied waarin verhaald wordt hoe vorst Alexander al eerder een leger aanvoerde om een Zweedse strijdmacht te verslaan. Dat gebeurde bij de rivier Newa, wat de erenaam van de vorst werd:  Newskii. In Sint Petersburg, liggend aan die rivier, is de belangrijkste boulevard naar hem vernoemd: Newskii Prospekt, aangelegd rond 1710 door gevangen genomen Zweedse soldaten. Ook Zweden was eeuwenlang een vijand.

Een enorme zang massa samengesteld uit de koren van De Nationale Opera en het Groot  Omroepkoor zong het strijdlustige verhaal met brede expressie, afwisselend ineenstemmige lijnen voor tenor en basgroep, deels met het vrouwenkoor erbij. In deze uitvoering stonden de vrouwen achter de mannen opgesteld. Riccardo Chailly stuwde de koorpassages met effectieve gebaren als een door de wol geverfde operadirigent.
Ook de Duitse vijand wordt op spottende wijze in muziek uitgetekend: als pelgrims die in potjeslatijn op plechtige wijze hun verovering van de stad Pskov vieren. Vastberaden volgt meteen de tegenprestatie ‘ Sta op, volk van Rusland’. In een vurige bedding van het orkest was dit een dramatisch hoogtepunt. In de volgende scènes wordt onder meer  de strijd tussen beide legers beschreven, gevechten die zich afspeelden op een bevroren meer. Vanuit een ijzig klinkend begin ontwikkelde zich het beeld met extatisch in Russisch en Latijn tegen elkaar in zingende koorgroepen.
In het orkest vurige accenten en woedende strijkgelden, met spectaculaire stoten op de bastuba.

Klaagzang

Puur en ontroerend vlocht Prokofjev de klacht in van een jonge vrouw die tussen de gesneuvelde soldaten naar haar geliefde zoekt. De Franse mezzo sopraan Marie-Nicole Lemieux zette het begin met mooi omfloerste stem in, het driemaal herhaalde ‘Ik zal gaan over het besneeuwde veld, ik zal vliegen boven het dodenveld, ik zal de dappere strijders opzoeken’ .

In het vervolg van de tekst over alle gesneuvelde Russen ontwikkelde zij bijpassende dramatische kleuring. Alhoewel Lemieux vanaf het begin van de cantate zo’n veertig minuten stilzwijgend op het podium moest zitten, was haar stemmer meteen. Hoe lukt dat, vroeg ik haar. ‘ Dat is inderdaad een groot probleem’ , verklaarde ze na afloop. ‘ Maar ik had kleine snoepjes in mijn wangen waar ik zachtjes op heb zitten zuigen om mijn mond en keel vochtig te houden.’

Hypocriet

In de opmaat naar de repetities voor deze uitvoering ontstond er discussie binnen de koren en het orkest. Kun je deze cantate in de huidige situatie van de verwoestende oorlog die Rusland tegen Oekraïne voert, zonder meer uitvoeren? De patriottisch-Russische inhoud van het gegeven ‘valt de zangers zwaar om zulke teksten te zingen’, aldus een toelichtende verklaring van het Concertgebouworkest. In 2022 werden in Zürich en in Wenen ook uitvoeringen afgelast i.v. m bezwaren uit de koren.

Als compromis naar het koor en om mogelijke weerstand bij het publiek te voorkomen, zag de orkestleiding af van het projecteren van Nederlandse vertaling, ‘ om de gezongen teksten niet meer nadruk te geven dan nodig is’, aldus de toelichting.
Weliswaar een nobele beslissing, maar ook hypocriet. Immers, de oorlog tegen Oekraïne duurt al vier jaar. Concertprogramma’s worden jaren van tevoren opgesteld. Er was dus tijd genoeg om de Newskii cantate te vervangen door andere werken van Prokofjev; keus genoeg. Overigens was de  cantate als een  abstract kunstwerk goed te volgen vanwege de beeldende muziek. Prokofjev was niet voor niets een begaafd operacomponist.

Ruige fantasie

Aardig en creatief was hij ook op symfonisch vlak, zeven werkstukken liet hij na, met als bekendste  de eerste symfonie inde stijl van Haydn. Daarna volgden composities van modern en stevig karakter, met vierde symfonie als een ruige fantasie voor zeer groot orkest. Het marstempo in het eerste deel, de scherpe akkoorden, diepe baslijnen (tuba in de hoofdrol) en de felle fortissimo passages met krachtige inbreng van de uitgebreide groep koperblazers, werden door Riccardo Chailly met golvende gebaren tot machtige klankmassa’s geboetseerd.

Het orkest speelde groots en virtuoos. Het tweede deel voelde aan als een lyrische verademing na zoveel symfonisch geweld. Ook hier was Chailly ouderwets op dreef, zorgend voor vloeiende heldere lijnen. Meeslepend pakte het martiaal beginnende vierde deel uit. De finale met schelle passages en het lang aangehouden crescendo slotakkoord daverde door de zaal. Uiteraard reageerde het publiek met gejuich.
Merkwaardig genoeg was dit concert niet uitverkocht. Ook bij de herhaling aanstaande zondag zijn er nog veel vrije stoelen. Het zondagmiddag concert wordt rechtstreeks uitgezonden op NPO Klassiek.

Verder lezen

In 2024 schreef Franz Straatman ook over een indrukkend (vocaal) concert met Riccardo Chailly en het KCO.