George Frederick Handel kan tevreden zijn. In afgelopen weekeinde gingen er twee producties in première met zijn muziek. Opera2Day zorgde voor een circusachtige zetting rond een serie aria’s, met furiën als slingerapen in de nok van de Haagse Koninklijke Schouwburg (recensie volgt nog). En in Amsterdam presenteerde De Nationale Opera de opera Semele in sjieke society-sfeer, met een tikje circussfeer, namelijk het optreden van een breakdancer. Hieronder een blik op Semele, uitgevoerd op zaterdag 17 januari.  

Populair zijn de tv-programma’s waarin gearrangeerde huwelijken worden gesloten, ‘at first sight’. Vaak monden de sjiek aangeklede marriages uit op een drama. Soms weet een bruid al bij het ‘altaar’: dit wordt niks. Toepasselijk en goed getimed biedt De Nationale Opera een verhaal over zo’n bruid. Zij heet Semele. De componist en librettist van het gelijknamige werk zijn geen eigentijdse grootheden in moderne opera, neen, het gaat om achttiende eeuws muziektheater van George Frederick Handel.   

 Vunzig 

‘Een opera op de manier van een oratorium’, zo kondigde Handel in 1744 zijn nieuwste werkstuk aan. In voorgaande jaren had hij flinke successen geboekt met een nieuw genre: het oratorium. ‘Esther’, ‘Deborah’ en ‘Athalia’ * bekoorden met hun bijbelse onderwerpen en groots opgezette koorscènes. Vooral de koren vielen in de smaak. Die ontbraken in de Italiaanstalige opera’s die Handel tot dan had geproduceerd. 

Muziektheater in het Engels en met koren moest Handel helpen om zijn stagnerend Italiaans georiënteerde operabedrijf een zet te geven. Dat hij koos voor een wereldlijk verhaal, nog wel in de periode van de Vasten, schokte het publiek danig. ‘Vunzig’, zo oordeelde een bezoeker over het verhaal van Semele’s ontrouw en de openlijk erotische verlangens die in de aria’s werden uitgezongen. En het was slechts een concertante uitvoering!  Het stuk haalde maar een paar voorstellingen in Covent Garden Theatre en verdween in de vergetelheid. Handel trok er een les uit: zijn Engelstalige oratoria waren verder bijbels van inhoud. En met veel koorwerk. 

Maar in onze moderne tijd past Semele wat betreft de inhoud juist bijzonder goed. Vooral in de afgelopen dertig jaar zetten tal van operahuizen het werk op het repertoire. Met name de spectaculaire coloratuur-aria’s voor Semele bleken gewild bij sopranen: grootheden als Kathleen Battle, Rosemary Joshua, Caecilia Bartoli,  De eerste uitvoering in Nederland komt dus rijkelijk laat. 

Hogere ambities 

Het spannende libretto, opgezet naar een verhaal van de Romeinse schrijver Ovidius, bevat alle elementen van een zedendrama in een voorname samenleving. Semele is namelijk de dochter van een koning, Cadmus van Thebe. Die heeft haar gekoppeld aan Athanas, zoon van een high society familie. Maar Semele ziet hem niet staan; zij heeft hogere ambities. Zij is verliefd op Jupiter, nog wel de god Jupiter die zij heeft ontmoet in een menselijke gedaante. En Jupiter heeft haar graag erbij. Van daaruit ontspint zich een liefdesaffaire die tragisch zal aflopen met de dood van Semele.  

“Daughter, obey’zong Florian Boesch als papa Cadmus met dwingende bas-bariton toen Semele, de sopraan Elsa Benoit, zich vlak voor de huwelijksluiting afkeerde van haar beoogde echtgenoot Athanas, vertolkt door countertenor Jakub Józef Orliński. Het koor zingt weliswaar over toekomstig geluk, maar Semele blijft bij haar standpunt. Handel schiep voor haar een monumentale entree: een recitatief, gevolgd door een arioso (‘O Jove’, waarin zij Jupiter om hulp smeekt) en een tedere aria op een prachtige tekst over een leeuwerik in de morgen die de droefheid in haar hart opwekt.

Helaas was juist dit mooie nummer geschrapt. Jammer voor Elsa Benoit die met een gave, heldere stem haar personage inkleurde. Waarom wilden dirigent Emmanuelle Haïm en regisseur Claus Guth het met hun schrapping beter weten dan Handel? 

Dansende bedienden 

Athanas reageert in een aria vol wanhoop wat Ino, de zus van Semele, aanzet om openlijk haar liefde voor Athanas te verklaren. Cadmus tracht de verwarring de kop in te drukken, door Handel verpakt in een spannend kwartet dat meteen een vocaal hoogtepunt in de voorstelling opleverde. Een en ander had de regie gevat in een schitterend toneelbeeld (ontworpen door Michael Levine). Een enorme roomwitte zaal in een paleis waar in een strakke choreografie (ingestudeerd door Michael Schmieder en Magdalena Padrosa) bedienden stoelen en glazen dansend binnendroegen en de bruiloftsgasten in elegante bewegingen reageerden.  

Een sterk begin van het eerste bedrijf waarin mezzo-sopraan Nadezhda Karyazina als Ino met krachtige stem een stevig woordje wisselde met countertenor Orlinski alias Athanas. Diens aria ‘Your tuneful voice’ kreeg dankzij Orlinski’s kloeke kopstem een mooie uitstraling. De koorstukken in dit eerste bedrijf (met als hoogtepunt de afsluiting ‘Endless pleasure, endless love’) klonken soms rommelig. Dirigent Haïm kon met haar houterige slagtechniek de afstand naar het diepe toneel niet overbruggen. De musici van haar eigen orkest ‘Le Concert d’Astrée’ bleken gewend aan de springerige stijl van dit ‘barokke’ dirigeren, en musiceerden met verve.  

Krachtig orkest 

Het flink bezette strijkorkest kwam krachtig over in de grote theaterruimte, kleurrijk belijnd door de houtblazers. Erg mooi werkte het gebruik van een kistorgel als begeleiding van aria’s zonder vol orkest. Toch begrijp ik niet waarom De Nationale Opera steeds buitenlandse orkesten voor veel geld inhuurt, terwijl in Nederland minstens drie toporkesten voorhanden zijn: het Orkest 18e Eeuw, het orkest van de Bachvereniging en het Amsterdam Baroque Orchestra.  

Het tweede bedrijf begint met de opkomst van Juno, de godin van het huwelijk en de vrouw van Jupiter. Zij wil een stokje steken voor de affaire van Jupiter met Semele. In wat een arcadisch landschap moet zijn, verblijft Semele in een paleis van Jupiter. Met veel aplomb wil Juno toegang forceren. De rol leek op het lijf geschreven van alt Jasmin White: met een hevig aangezette stem en een uitbundige acteerstijl de rol fantastisch inkleurend, samen met haar hulpje Iris (sopraan Jessica Niles).  Jammer dat de vormgeving er zo beroerd uitzag: een soort gordijn van sombere klimop moest de lieflijke omgeving verbeelden.  

Catastrofe 

Even bedroevend oogde in de volgende scène het lustoord waar Semele is gehuisvest. Dezelfde zaal als in het eerste bedrijf, maar nu vol met grote, donkere gaten in de muren, en zwarte troep op de grond en hels ogende furiën die uit de gaten neerdaalden De regie legde de nadruk op catastrofe van het huwelijk, terwijl het koor van Gelieven en Zephyrs over zoete liefde zong. Semele ontwaakte uit een diepe slaap (vol ‘visionary’ alias erotische dromen) om zich te realiseren dat haar lief er niet is. Jupiter komt toch.

Er ontspint zich een dialoog waarin Semele verzuchtingen over liefde uit en vraagt om onsterfelijk te worden om zich volkomen te verenigen met Jupiter. Componist Handel vulde haar melodisch gloedvolle aria’s met adembenemende coloraturen. Elsa Benoit legde veel passie in haar zang, realiseerde met schwung haar vocale capriolen, maar echt spectaculair vond ik het niet. Wat volkomen ontbrak was een erotische spanning in het spel tussen Elsa Benoit als Semele en David Portillo als Jupiter. Geen bedscène, maar een beetje afstandelijk draaien om elkaar. 

Tenor David Portillo oogde en klonk als een gewiekste lover. Hij leidde de aandacht van Semele af door haar vrolijke ontspanning te geven: bezoek van Semele’s zus Ino! Zij werd magisch vervoerd over landen en steden naar het Arcadië van Semele. In Handels tijd leverden zulke passages spectaculair kunst- en vliegwerk op. Voor zijn enscenering benutte Claus Guth een bijzondere kwaliteit van countertenor Orlinski: die mocht in een ingevoegde scène met orkestbegeleiding zijn kunsten als professionele breakdancer tonen. Publieksbijval verzekerd! 

Betoverd 

In het derde bedrijf weet Juno (een dolkomische scène van Jasmin White) de god van de slaap Somnus (heerlijk lui gezongen door een liggende Florian Boesch)  toegang te krijgen tot Semele.  Vermomd als Ino weet zij met behulp van een spiegel Semele te betoveren. Indrukwekkend zong Jasmin White de aria‘Behold in this mirror whence comes my surprise’. Helemaal weg over haar schitterende uiterlijk zingt Semele: ‘Myself I shall adore’, door Elsa Benoit met gretigheid gezongen. Zij is rijp om van Jupiter diens glorie als god te eisen. Die trapt in de val: ‘Come to my arms, my lovely fair’, maar voorziet een tragisch einde: ‘She must a victim fall’.  

Juno zegeviert wanneer Jupiter zich met veel donder en bliksem toont in zijn goddelijkheid en Semele verbrandt. Daar was niks van te zien in deze voorstelling. Ellsa Benoit zwierf eerst als een schim in een witte onderjurk door het toneelbeeld, en zat vervolgens wezenloos op een stoel in de slotscène. Deze speelde zich af als een herhaling van de openingsscène, maar dan met het huwelijk van Athanas en Ino. Om te worden bezegeld door de god Apollo, door Jupiter-zanger Portillo stevig vertolkt.

Conclusie: een productie van bijna 3,5 uur die vocaal glanst, maar erotische spanning mist. 

Nog vijf keer te horen en zien t/m 29 januari. Alleen voor de voorstellingen op 27 en 29 januari zijn nog kaarten beschikbaar,.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video teaser van Semele

In 2023 zong en danste Jakub Józef Orlinski in het Concertgebouw.

*Franz Straatman over de ‘succesreeks’ van Handel.