Dantes hel in MiR: Francesca en Gianni
Peter Franken ging een paar dagen op bezoek in Duitse theaters en zag twee bijzondere producties, met niet- alledaags repertoire.
Musiktheater im Revier in Gelsenkirchen brengt dit seizoen een opmerkelijke combinatie van twee eenakters: Rachmaninovs Francesca da Rimini en Puccini’s Gianni Schicchi. Wat deze ‘zondaars’ verbindt is Dantes Divina Commedia en het resultaat is verrassend.
Francesca da Rimini
Voor de pauze werd Rachmaninovs werk uit 1905 opgevoerd. Het had première op 11 januari 1906 in het Bolshoi. Sergei Rachmaninov componeerde zijn Francesca op een libretto van Modest Tsjaikovski die zich op zijn beurt vooral richtte op een passage uit Dantes Divina Commedia. Het verhaal is zodoende ontdaan van alle nevengebeurtenissen en bijfiguren. In een proloog zingen Dante en (de schim van) zijn begeleider Vergilius over het wel en wee van hen die in de hel zijn beland. Als ze de tweede kring, die van de eeuwige winden, naderen zien ze een koppel dat innig is verstrengeld, voor altijd. Het zijn Paolo Malatesta en Francesca da Rimini.
In het eerste tafereel bezingt Lanciotto Malatesta zijn ongelukkig lot. Hij heeft Paolo naar Francesca gestuurd om namens hem haar hand te vragen, maar haar vader Guido heeft haar bedrogen door Francesca voor te houden dat het om Paolo zelf ging. Zij heeft trouw aan hem gezworen ‘voor god en de hemel’ en toen bleek dat ze in werkelijkheid met de misvormde oudere broer Lanciotto was getrouwd heeft ze hem van bedrog beschuldigd. Van haar echtgenoot kan ze niet houden, ze heeft immers trouw aan zijn broer gezworen? Maar omdat ze een volgzame echtgenote is stelt ze voor tijdelijk het klooster in te gaan tot hij weer terug is uit de oorlog. Lanciotto gebiedt haar thuis te blijven waar Paolo haar zal beschermen. Hij heeft de bedoeling hen op heterdaad te betrappen.
Als Paolo zeer suggestief voorleest over Lancelot en Guinevere kunnen die twee zich niet langer beheersen en beminnen ze elkaar. In hoeverre dat verder gaat dan hartstochtelijk kussen blijft ongewis, voor de binnenstormende Lanciotto is het voldoende duidelijk en hij doodt hen beiden.
In de epiloog zien Dante en Vergilius de schimmen van Francesca en Paolo in de duisternis oplossen terwijl het slotkoor weerklinkt: ‘Er bestaat geen groter leed dan te midden van ongeluk terug te denken aan gelukkiger tijden.’
De inbreng van het koor doet bij vlagen denken aan Rachmaninovs Vespers, streng en rechtlijnig. In de orkestpartij weerklinken flarden van welbekende passages door, aanzwellende muziek die we zo goed kennen uit zijn pianoconcerten. De proloog begint met veel koperwerk waarbij de strijkers zich met aanzwellende tremolo’s als het ware op de voorgrond proberen te dringen. Voor de goede verstaander is het effect van wervelwinden duidelijk.
Femicide
De tweede kring van de hel heeft bij Dante het thema ‘Lust’. Daar komen zij terecht die zich door hun gevoelens hebben laten meeslepen en echtbreuk hebben gepleegd. In de Middeleeuwse mannenjustitie bleven de bedrogen echtgenoten buiten schot, evenals de bedriegende partij. Om die ongelijkheid te benadrukken heeft regisseur Manuel Schmitt voor zijn enscenering ‘femicide’ centraal gesteld, een groot cultureel maatschappelijk probleem dat in de huidige wereld nog steeds prominent aanwezig is.
Aanvankelijk hollen negen vrouwen in witte onderjurken in beide richtingen over het brede toneel, struikelend over hun eigen voeten en soms heel lelijk vallend. De suggestie van eeuwige beweging wordt hiermee gewekt. Ze worden belaagd door (de schimmen van) hun echtgenoten, strak in het pak en tegen het einde van de proloog besmeuren die hun vroegere partners met rode verf: allemaal zijn ze vermoord. Waar de moordenaars terecht zijn gekomen blijft een open vraag. Maar als er enige rechtvaardigheid in het stelsel zit vinden we ze terug in de zevende cirkel. Francesca en Paolo krijgen we pas later te zien, het enige overspelige stel dat bij elkaar is gebleven.
Het eerste tafereel toont Lanciotto als familiepotentaat die geen tegenspraak duldt en ruw omgaat met zijn ondergeschikten. Net als alle andere mannen is hij gekleed in een donker pak. De gedekte tafel en het interieur stralen luxe uit, evenals de prachtige jurk waarin Francesca haar opwachting maakt als ze gesommeerd wordt door haar echtgenoot. Bariton Simon Stricker gaf een potente, maar tevens aandoenlijke mooie vertolking van de echtgenoot die lijdt onder de afwijzende koele houding van zijn vrouw. Ze kan geen liefde veinzen is haar verweer. Impliciet klinkt het verwijt dat hij daar zelf om gevraagd heeft, al ligt de schuld vooral bij haar vader. Hij vermoedt dat ze achter zijn rug een verhouding heeft met zijn broertje Paolo en verdraagt de onzekerheid niet meer. Hij moet weten hoe het zit: is ze ontrouw dan zal hij dat liefdespaar vermoorden. Is ze trouw en gehoorzaam maar zal er van liefde nooit sprake zijn dan moet ze maar worden weggestuurd naar een klooster.
Hormonen
In het tweede tafereel leest Paolo op zeer suggestieve wijze voor over Lancelot en Guinevere. Tenor Nenad Cica maakte er iets moois van. Intussen begint Francesca zich uit te kleden, al haar verbale tegenwerpingen ten spijt. Opmerkelijk is dat ze weliswaar slaaf zijn van hun hormonen maar tegelijkertijd heel rationeel de risico’s bespreken. Als we dit doen gaan we naar de hel maar eerst worden we vermoord door Lanciotto. Die komt er vroeg of laat toch achter. Zo zal het dan moeten gaan, alleen in de hel kunnen we voor altijd bij elkaar blijven. Haar echtgenoot betrapt Francesca in haar onderjurk in een omhelzing met Paolo. Die wordt als eerste gedood, daarna is Francesca aan de beurt waar bij Schmitt de overdrijving niet schuwde. Francesca werd meerdere keren hard gestoken door haar razende echtgenoot, een beklemmend slot dat eens temeer liet zien dat ‘femicide’ niet slechts een begrip is maar gruwelijke realiteit.
Alle lof voor sopraan Susanne Serfling die een zeer evenwichtige gave vertolking van de titelrol gaf en ook acterend haar personage zeer overtuigend over het voetlicht wist te brengen. De rollen van Dante en zijn begeleider Vergilius kwamen voor rekening van respectievelijk tenor Adam Temple Smith en de bas Philip Kranjc.
Gianni Schicchi
Puccini heeft deze komische eenakter aan het einde van zijn Trittico geplaatst om de spanning te breken na al het geweld en leed dat er aan vooraf gaat. Die rol vervulde het stuk in deze setting ook, kwam echt als geroepen.
Hetzelfde toneelbrede decor deed nu dienst als speelruimte voor het gebruikelijke pandemonium dat Gianni Schicchi tot zo’n aantrekkelijk spektakel maakt. Ik zag het werkje al voor de achtste keer in een theater en in georganiseerde chaos overtrof het alle voorgaande voorstellingen. Schmitt hanteerde een jaren ’70 setting de briljant acterende bariton Benedict Nelson zag er uit als André Hazes op de camping.
Het was een perfecte voorstelling die zoals gebruikelijk werd gedragen door de titelfiguur, maar waarin sopraan Heejin Kim als enige een open doekje kreeg deze avond. Bij een leuke Lauretta en dit hit aria ‘O mio babbino caro’ kan je daar op wachten natuurlijk. De enige oudgediende in de cast was Almuth Herbst in de rol van Zita, haar op het lijf geschreven.
In de hel vindt Dante de figuur Schicchi overigens pas in de achtste cirkel, die van bedriegers en valsspelers. De gedachte erachter zal wel zijn dat deze lieden hun misdaad plegen bij hun volle verstand terwijl Paolo en Francesca zich slechts hebben laten meeslepen door hun gevoelens. Gelet op de huidige westerse moraal zouden we die twee hoogstens in het ‘Limbo’ hebben verwacht.
Regisseur Schmitt werd voor de productie bijgestaan door decorontwerper Julia K. Berndt en kostuumontwerper Carola Volles.
Giuliano Betta dirigeerde de Neue Philharmonie Westfalen, dat opnieuw een uitstekende prestatie leverde. Muzikaal ben ik nog nooit teleurgesteld in het MiR. Deze voorstelling is de reis naar Gelsenkirchen zeker waard.
Verder kijken, luisteren en lezen
In 2019 stond Francesca da Rimini centraal in de NTR ZaterdagMatinee.
De Nationale Opera koppelde Gianni Schicchi in 2017 aan Eine Florentinsche Tragödie.
De auteur
