Chazia Mourali zag een niet vaak opgevoerde opera van Rimsky Korsakov in Wiesbaden: Snegurochka (Sneeuwvlokje) en wil haar enthousiasme graag delen in een uitgebreid verslag van haar bezoek.

In onze door technologie geregeerde wereld is het moeilijk voorstelbaar dat de natuur ooit een totalitaire macht had over ons. Mensen waren voor hun voortbestaan volledig afhankelijk van wat de aarde aan voedsel te bieden had. Extreme hitte, droogte of juist lange perioden van vrieskou kou waren levensbedreigend. Daarom werden in veel culturen mythen bedacht rond het verstrijken van de jaargetijden. Demeter, de godin van de vruchtbaarheid, uit de Griekse mythologie bijvoorbeeld. In die mythe werd het begin van de lente verbonden met de terugeer uit de onderwereld van haar dochter Persephone. Bij die mythen hoorden soms ook rituelen, bedoeld om de goden gunstig te stemmen. Die konden uitlopen in wrede en bloederige gebeurtenissen, soms werden zelfs mensenoffers gebracht.

De schitterende en zelden uitgevoerde sprookjesopera van de 19e-e eeuwen Russische componist Nikolaj Rimsky-Korsakov is een bewerking van de Slavische mythologie over sneeuwprinses Snegurochka, het personage van de titel, en Vadertje Vorst Ded Moroz, die vaag herinnert aan het Griekse voorbeeld. Ook hier wordt het verstrijken der jaargetijden verteld door het conflict tussen allegorische figuren. De eerste uitvoering van de opera vond plaats in het Mariinsky Theater in Sint Petersburg op 10 februari 1882.  Rimsky-Korsakov was één van de eerste Russische componisten die zich niet richtte op het moderne, geïndustrialiseerde en hippe west Europa, zoals Tsjaikovski deed. Samen met onder meer Modest Moessorgsky zocht hij juist naar manieren om de nationale Russische identiteit, met zijn rurale cultuur en volkse tradities, tot uiting te brengen in de muziek. Hij werd daarmee een belangrijke vernieuwer in de Russische klassieke muziek, die onder meer zijn pupil Igor Strvainksy beïnvloedde. En die toen zo vernieuwende, unieke stijl hoor en herken je vanaf de eerste tonen, en de eerste beelden, in deze melodische opera, die het favoriete werk werd van de componist zelf.

Operapaleis

Niet alleen de opera was sprookjesachtig. Het theater uit 1894 is wat de Duitsers noemen ‘ein prunkvoller Bau im Neobarock-Stil.’ Het heeft alles wat jonge meisjes doet zwijmelen in een Walt Disney film: buiten kletteren fel uitgelichte fonteinen, binnen is het een gepronk van gouden krullen, kroonluchters en rood pluche. Keizer Wilhelm II gaf opdracht tot de bouw en woonde de opening bij. Mijn man en ik hadden stoelen in een loge voor twee, wat een behoorlijk vorstelijk gevoel gaf. Ter geruststelling: de kaartjes waren opvallend betaalbaar. Dat gold ook voor de sprankelende Sekt die in de pauze werd geschonken. In een spiegelzaal met hemelse plafondschilderingen, waar vaste bezoekers hun zalmhapjes van tevoren hadden besteld en aten aan met wit linnen gedekte tafels op een galerij. Het 21e-eeuwse publiek in Wiesbaden dompelt zich elegant gekleed in de chique glamour, en uit het slotapplaus blijkt de oprechte ontroering en bewondering voor de voorstelling.

Rebellerende tiener

De gebeurtenissen zijn kort samen te vatten: sneeuwprinses Snegurochka is de dochter van Vader Vorst en de Lente-Fee. Ze is opgegroeid in de kou, maar verlangt ernaar tussen de sterfelijke zielen te leven in het dorp van de Berendeyans. Daar wordt gezongen en gedanst, daar is de liefde. Vader Vorst is, zoals alle vaders van mooie jonge dochters, bezorgd en streng. Snegurichka is koudebestendig, maar de stralen van de Zonnegod zullen haar doen smelten. Doe het niet! Moeder lente weet dat er geen houden aan is: deze rebellerende tiener schreeuwt om vrijheid, haar die niet geven is net zo zo gevaarlijk als het moeilijke loslaten. En zoals de lente de winter ieder jaar verjaagt, moet Vader Vorst ook nu wijken. Het meisje wordt toevertrouwd aan een kinderloos mensenpaar, Bobyl en Bobylicka. Hoe hartelijk de adoptieouders ook zijn, Snegurochka’s aandacht gaat naar de knappe herdersjongen Lel. Die helaas zelf valt op een vuriger type, Kupava. Snegurochka ontdekt dat vrijheid verdriet en eenzaamheid met zich kan meebrengen. En complicaties, want Kupava is op haar beurt verlaten door haar verloofde, de welvarende koopman Mizgir, en die is verliefd is op Snegurochka. Tsaar Berendey wordt erbij gehaald om recht te spreken.

Fysieke beleving

Regisseur Maxim Didenko die zijn Rusland verliet omdat hij het niet eens was met de inval in Oekraïne, is geboren in Siberië. Hij weet hoe extreme kou voelt. Als kind liep hij soms om op blote voeten in de sneeuw liep en soms zwom hij zelfs in bijna bevroren water. Die diep doorvoelde fysieke beleving van winterse omstandigheden komt tot in details tot uiting in het toneelbeeld. In zijn enscenering doet hij een voorspelling over de gevolgen van klimaatverandering. Hij schetst een post-apocalyptische situatie die over 150 jaar plaatsvindt. Een groepje mensen heeft alle klimaatrampen overleefd. Na de opwarming koelde de aarde volledig af. De kleine gemeenschap leeft rond een kernreactor in de hoge bergen. Wetenschappers bekommeren zich in een laboratorium om wat er nog over is aan vegetatie. De burgers proberen samen iets van de beschaving uit het verleden terug te brengen. De kostuums zijn een merkwaardige, maar geslaagde combinatie van futurisme en Russische folklore. De schoorsteen van de reactor richt zich als een immens fallussymbool op naar de hemel. De voortdurende projectie op het immense scherm achter het podium versterkt het winterse toneelbeeld, een gure wind stuift nevels van sneeuw op tussen de kille toppen. Op een bepaald moment in het libretto wordt verwezen naar de zeebodem en zwemt er zomaar een walvis voorbij. Als toeschouwer ben je dan al zo meegezogen in de onwerkelijke sferen dat het vanzelfsprekend lijkt.

Schokkend einde

Als de emotionele crisis onverdraaglijk wordt, keert de Sneeuwprinses toch weer terug naar haar moeder om haar om hulp te vragen. De Lente-Fee heeft een remedie voor de problemen van haar dochter, een toverkrans, die Snegurochka’s hart kan openen voor de ware liefde. Terug in het dorp ligt een happy ending nu voor de hand. Iedereen leeft mee, het persoonlijke geluk van het paar zal voor iedereen betere tijden doen aanbreken. Maar sprookjes en mythen kunnen niet alleen romantisch zijn, maar ook gruwelijk en wreed. En waarschuwingen, zoals die van Vader Vorst, zouden de hoofdpersonen maar beter serieus nemen, die wet kent iedere operaliefhebber kent. Elsa van Brabant had nooit naar de naam van bruidegom Lohengrin moeten vragen. Orfeus had niet moeten omkijken naar zijn geliefde Euridyce. En de Trojanen hadden Cassandra moeten geloven toen ze waarschuwde voor het immense houten paard aan de poort. Ook in Snegurochka slaat het noodlot onverbiddelijk toe. De vrolijke stralen van de Zonnegod ontketenen het definitieve onheil. De manier waarop Maxim Didenko dat tragedische einde verbeeldt, zal ik niet spoilen. Maar ik was behoorlijk geschokt door wat ik de laatste minuten zag. Verwees de regisseur werkelijk naar wat ik vermoedde? Hier, in Duitsland?

Integere zangers

De zangers waren in deze voorstelling buitengewoon integer en iedere noot, iedere gezichtsuitdrukking, elk gebaar stond in diens van het personage of de interactie. Ik zou bijna zeggen: zelden een opera gezien met een zo laag Bianca Castafiore gehalte. Sopraan Josefine Mindus zingt de titelpartij met een kristalheldere stem en acteert alsof ze werkelijk een meisje van 16 is met haar kwetsbare zelfverzekerdheid. Alyona Rostovskaya is haar vurige rivaal Kupawa, die erin slaagt te exploderen zonder hysterie. De mytische ouders overtuigen met de gelaagdheid van hun spel. De mooie mezzo Camille Sherman is als Moeder Lentefee warm, maar ook sterk en begripvol. En de bas Young Doo Park houdt het niet bij autoritair brommen, maar laat ook zijn vaderlijke machteloosheid in het noodgedwongen loslaten zien en horen. In deze tijd waarin iedereen maar klaagt over toxic masculinity een subtiel en overtuigend spel. Ik was minder blij met mezzosopraan Fleuranne Brockway als dorpshunk Lel. Ik weet dat ik me nu op spekglad ijs begeef, maar ik had het voor de geloofwaardigheid van het verhaal fijner gevonden als hier een tikje foutige man, type Johnny Depp of Timothy Chalamet had gestaan dan een sympathieke dame. Iets meer bravoure in stem en houding had de hardnekkige verliefdheid van de naïeve sneeuwprinses geloofwaardiger gemaakt. Koor (ingestudeerd doorAymeric Catalano) en orkest onder leiding van Leo McFall, waren werkelijk prachtig. Misschien dat de sympathieke maat van de zaal wel meespeelt in die muzikale oprechtheid. Het bereiken van de verste stoel in het publiek vereiste hier ook niet dat er geschreeuwd moest worden. Het was mijn eerste keer in deze zaal, maar de souplesse en het ontspannen spelplezier vielen me echt op.

Le Sacre

Iedereen kent de grootste rel uit de klassieke muziekgeschiedenis: de allereerste uitvoering van Le sacre du printemps. Het ballet van Igor Stravinsky werd op 29 mei 1913 door het publiek in het Parijse le Théâtre des Champs-Elysées ontvangen met hoongelach, boegeroep en het gooien van voorwerpen. Volgens de overlevering zou de politie er zelfs aan te pas zijn gekomen om voor- en tegenstanders van de revolutionaire voorstelling uit elkaar te halen. De Sacre geldt inmiddels als één van de belangrijkste stukken ooit geschreven. Wie de opera Snegurochka van Rimsky-Korsakov ziet, kan zich bijna niet voorstellen dat er geen verband zou zijn tussen beide voorstellingen. Het latere ballet grijpt ook terug naar het heidense Rusland.

In een prehistorische wereld is een jonge maagd is uitverkoren als offer aan de zonnegod, door te dansen tot de dood erop volgt: het lenteoffer. Voor de hypothese dat Stravinsky zich door de opera Snegurochka heeft laten inspireren tot zijn dansvoorstelling zijn goede aanwijzingen. De vader van Igor, Fjodor Stravinsky, was operazanger. Hij vertolkte de rol van Vader Vorst tijdens de première van Snegurochka. Later werd Rimsky-Korsakov de muzikale mentor en een zeer dierbare vriend van Igor Stravisnky. Zou het legendarische ballet ooit zijn ontstaan als Rimsky-Korsakov niet de weg had bereid met zijn unieke muziek, die recht deed aan de diepe culturele wortels van zijn land? Misschien niet, en alleen daarom is een bezoek aan deze opera de moeite waard.

De reis waard

Ik moet bekennen: ik overweeg zelf om deze Snegurochka nog een keer te gaan zien, en misschien kan ik u tot hetzelfde inspireren. Zoals gezegd: deze opera wordt zelden opgevoerd, is van een grote schoonheid en historisch belangrijk. De beeldtaal is uniek. Ik wil niet flauw doen, maar zo langzamerhand heb ik het wel gezien dat een minimalistisch blok op een podium een paleis moet verbeelden. Zonder kitsch te worden, is dit een meeslepend en kleurrijk totaaltheater dat je meezuigt in een magische wereld. Zonder overdreven politiek correct te doen biedt het een denkoefening over klimaatverandering. En het is reuze interessant om meer te ontdekken over de Russische  mythologie. De personages Ded Moroz and Snegurochka waren in het Russische rijk, later de Sovjet Unie en nu in Rusland vrolijke winterfiguren die met Oud en Nieuw de kinderen bezoeken met cadeaus. Vergelijkbaar met de Kerstman of Sinterklaas.

Toen ik een Armeense vriendin vertelde dat ik deze opera zou bezoeken, werd ze vrolijk van alle herinneringen aan haar kindertijd. Snegurochka helpt haar grootvader, en draagt een lange, zilverblauwe jurk, met een capuchon van wit bont. Zoals bij ons Sinterklaas met veel opwinding wordt verwelkomd in liedjes als ‘Sinterklaasje, kom maar binnen met je knecht!” schreeuwen de kinderen in Rusland hun goedgevige figuurtje naar binnen: ‘Sne-gu-roch-ka’! Iedereen kent het figuurtje dat voorkomt in tekeningen, gedichten, animatiefilms etc. Mij inspireerde het om te zien hoeveel verbanden er zijn tussen deze bij tot voor kort onbekende Russische opera en elementen uit mijn eigen cultuur. En is dat niet troostrijk? In een wereld waarin politici de mensen tegen elkaar opzetten en in oorlog storten, kan de kunst nog steeds verbinden.

Kersje op de taart

Tenslotte, ik kan het niet laten, mocht u de tocht naar Wiesbaden daadwerkelijk ondernemen, ga dan even binnen bij de beroemde Konditorei Maldaner. Op een zaterdagmiddag moet je er wel 20 minuten in de rij staan voor een tafeltje, maar dan kun je ook kiezen tussen een oneindige hoeveelheid beeldschonen taartjes in een huis dat werd opgericht in 1859, bijna 25 jaar ouder dan onze opera. De champagnetaart met gouden bolletjes zou uw bezoek aan Wiesbaden zomaar een extra glans kunnen geven…

Snegurochka is nog te zien op 26 februari, 22 maart en 29 april in het Staatstheater Wiesbaden.

Verder kijken, luisteren en lezen

Hier de video trailer van Snegurochka.

Interview met regisseur Maxim Didenko 

Ook De Munt bracht in 2019 Tsaar Saltan een weinig opgevoerde opera van Rimksy-Korsakov

een opera die Opera Zuid in 2009 ook succesvol op de planken bracht.

De Nederlandse (nu Nationale Opera) bracht in 2012 een ruige versie van Rimsky-Korsakovs Kitesj.