De periode van passiemuzieken is weer aangebroken. De NTR ZaterdagMatinee zette de toon in het concert van 21 februari met de uitvoering van ‘Seven Last Words from the Cross’. Een bespiegeling over het lijden van Jezus Christus van de Schotse componist Sir James MacMillan. Sinds de wereldpremière in 1993 een vaak uitgevoerde passiemuziek, ook in Nederland. Begrijpelijk, want het is een indringende compositie voor koor en strijkorkest waarin MacMillan de zeven uitroepen van Jezus, hangend aan het kruis, aanvulde met teksten uit de lijdensliturgie van Goede Vrijdag.

‘Father, forgive them’, zo luidt het begin. ‘Father, into Thy hands’, zo eindigt de meditatie. Het ijle begin met zang van het vrouwenkoor dat in halve toonschreden opwaarts de tekst zingt, krijgt aan het einde een even indrukwekkende ijle afsluiting, zelfs ijler dan ijl, als de laatste zuchten van de stervende Jezus.  Aangrijpend zoals het strijkorkest uit het Radio Filharmonisch Orkest  dit realiseerde, in een gedeelde expressie met het Groot Omroepkoor.

Lange stiltes

Doordat MacMillan  op twee plekken liturgische teksten tussen de kruiswoorden schoof, geeft dat diepgang aan dit werk. ‘Hosanna filio David’, zo citeert MacMillan  aan het begin van de eerste ‘Einlage’ de beroemde zang als Jezus toegejuicht wordt bij zijn intocht in Jeruzalem. Maar aansluitend blijkt de Zoon van David tegenwerking en haat te ondervinden van onrechtvaardigen en vijanden. Spannend vervlocht MacMillan die teksten voor vrouwenstemmen op een gregoriaanse reciteertoon met een alternatieve meerstemmige partij. Dirigent Benjamin Goodson, chef van het Omroepkoor, liet de expressie van de inhoud goed uitkomen. Ook de lange stiltes die hij in acht nam tussen de delen, verleenden aan de uitvoering  grote kracht.

Aangrijpend klonken de kruiswoorden, soms als kolossale uitroepen, zoals het ‘Woman, Behold Thy Son!’,  en nog extatischer het woord ‘Father’ in de slotwoorden.  In het strijkorkest zorgden speciale effecten voor dramatische momenten. Zoals het slaan met de strijkstokken op de snaren als echo van de geseling die Jezus moest ondergaan.  Maar het  ‘Ecce lignum crucis’ (Zie het hout van het kruis) kreeg juist een verstillende, meditatieve muziek, waarin solo stemmen in afwisseling met het koor de diepte van de tekst proefden.

Innerlijke kracht

De geestelijke uitwerking van Mac Millans werkstuk deed mij denken aan het beroemde ‘Stabat Mater’ van Giovanni Pergolesi. Een compositie met een zelfde innerlijke kracht als in ‘Seven Words’ , om het lijden, in dit geval van de moeder van Jezus, uit te beelden in betekenisvolle muziek. Op tekst die weliswaar persoonlijk lijden weergeeft, maar juist door de muzikale onderlaag algemeen menselijk lijden uitdrukt.  Op 3 maart biedt het Amsterdams Concertgebouw een uitvoering van dat ‘Stabat Mater’ aan door het ensemble La sfera armoniosa onder leiding van Mike Fentross, met Erika Baikoff en Helena Rasker als solisten.

Het is interessant dat de NTR ZaterdagMatinee op 7 maart een andere, beroemde verklanking van de zeven kruiswoorden laat uitvoeren: ‘Die Sieben letzten Worte unseres Erlösers am Kreuze’ van Joseph Haydn. Zeer bekend is het oratorium dat Haydn in 1796 componeerde voor soli, koor en orkest. Maar in de komende matinee gaat het om de originele instrumentale muziek die Haydn schreef voor de Goede Vrijdag liturgie in Cadiz. Hij kreeg in 1784 de opdracht via een Spaanse vriend om voor een speciale lijdenskapel muziek te schrijven, om af te wisselen met de gesproken recitatie van de kruiswoorden en een meditatieve preekt. Na een soort ouverture volgen zeven sonates en een afsluitende muziek. Het Ensemble Resonanz speelt en acteur Gijs Scholten van Aschat draagt tussendoor teksten voor van de Duitse schrijver Wolfgang Herrndorf.

Fel ‘Licht’

De Matinee vulde vóór de pauze het concert met drie karakteristieke composities, twee van Igor Stravinsky en als ooropener een pittig werk voor koor en klein blazersensemble van de Brit Mark Simpson. ‘Phôs’ heette het werk, op tekst van een gelijknamig gedicht van de Duitse dichter Rainer Maria Rilke. Verrassende  tekstregel als begin: ‘Dein allererstes Wort war: Licht’. Niet zo elegant als Haydn dat in zijn ‘Die Schöpfung’ toonzette, maar fel, bijna verblindend in de uitroep door het koor en de blazers. Mark Simpson hulde het nogal duistere gedicht (drie coupletten) in een massief klankbeeld, waardoor de tekst slecht te volgen was.

Stravinsky schreef geen echte symfoniën maar variaties op het genre, zoals de ‘Symphonies d’ínstruments à vent’ (Symfonieën voor blaasinstrumenten). Na de felle klokachtige openingsakkoorden ontwikkelde zich een vrolijk samenspel in afwisseling met mooie passages voor laag klinkende blazers en virtuoze ensemblestukken.Hier en daar piepte de ‘Sacre du Printemps’ door het klankbeeld zoals in de kenmerkende solo van de fagot. Voortreffelijke presentatie van het blazerscorps uit het Radio Filharmonisch.

Strakke Mass

Daarna leidde dirigent Goodson koor en blazers door de mis die Stravinsky componeerde op de klassieke Latijnse teksten. Kort af genaamd ‘Mass’. En zo strak en effectief is dit werk ook. Opvallend: het klokachtige begin door de blazers (zoals in de symfonie) als opmaat voor het sierlijke Kyrie voor vrouwenkoor met een fraaie althobo partij omspeeld. Opvallend aan deze mis het homofone karakter, vooral in het Credo. Dat componeerde Stravinsky in 1944 als eerste in de stijl van de orthodoxe kerkmuziek, zoals die enkele weken geleden in de Matinee klonk in de Chrysostomos-liturgie van Tsjaikovski*. Opvallend klonken de forte accenten op de woorden ‘Ecclesiam’, ‘peccatorum’ en ‘mortuorum’  in de slotpassage van het Credo. Verrassend was het polyfone, onbegeleide en zoete  ‘Amen’ .

De perfecte uitvoering is te beluisteren op NPO Klassiek.

Verder lezen

Het Groot Omroepkoor zingt orthodoxe kerkmuziek.