Mozarts’ coming of age opera’ Idomeneo gaat over mensen, goden, beloftes en natuurlijk de liefde. In de Brusselse Munt kregen we in de regie van Calixto Bieito een diepe kijk in het brein van Idomeneo ,en onder de muzikale leiding van Enrico Onofri een gedetailleerd inzicht in partituur van Mozart.

Brein

De soms controversiële regisseur Bieito creëerde deze productie oorspronkelijk voor de opera in Praag, maar maakte met zijn team forse aanpassingen voor de voorstellingen in De Munt. Het uitgangspunt van Bieito is het getormenteerde brein van Idomeneo, een man die worstelt met zijn plek in de wereld als vader, koning, strijder en gelovige. Bij de Spaanse regisseur is wat zich afspeelt in het brein, maar ook in de ziel van Idomeneo belangrijker dan het ‘verhaaltje’. Hij heeft dan ook een aantal scenes uit het originele libretto ingekort of weggelaten en zelfs een heel personage, Arbace, heeft het veld moeten ruimen voor de uitwerking van de visie van Bieito. Het leverde een spannende, vrij abstracte, maar diep menselijke voorstelling op, waarin de worstelingen van de personages ontdaan werden van alle franje die het oorspronkelijke libretto, met koningskinderen, goden en oorlogen, in onze tijd zouden kunnen afleiden van de kern van de conflicten.

Hoe vertel je anders in 2026 geloofwaardig of in elk geval invoelbaar, het verhaal van een koning die de god van de zee belooft de eerste mens die hij aan zal treffen op het vaste land als hij de storm overleeft, zal offeren? En hoe maak je het in hedendaags theater geloofwaardig dat vader Idomeneo en zoon Idamante (een broekrol bovendien) elkaar eerst nauwelijks herkennen, dat Idamante verliefd is op de dochter van de man die door zijn eigen vader vermoord is, en dan ook nog in een liefdesdriehoek terecht komt met een machtswellustige, haatdragende troonpretendente? In plaats van een poging dít verhaal, dat zich in de Griekse Oudheid op Kreta moet afspelen, libretto getrouw op de bühne te brengen, zien we een wereld die bestaat uit plexiglazen draaiwanden, lege olie jerrycans en hedendaagse personages die mentaal en fysiek lijden. Waaraan en waaronder is minder relevant in de visie van Bieito. Iedereen is het slachtoffer van zijn of haar opgelopen trauma’s, Idomeneo voorop.

Reflectie

Interessant is hierbij te bedenken dat Mozart zelf min of meer een gespiegelde versie van zijn eigen leven met een dominante vader in Idomeneo verwerkt lijkt te hebben. Waar Mozart op een keerpunt in zijn leven staat ten tijde van de creatie van Idomeneo, om zich los te worstelen uit de wereld die zijn vader voor hem probeert in te vullen, zo worstelt de vader Idomeneo met het lot van zijn zoon Idamante, het lot waarover hij kan beslissen. Een ‘coming of age’ verhaal in een psychologische reflectie. De zoon Mozart is de vader Idomeneo. Ook muzikaal staat Idomeneo op een kruispunt in de carrière van Mozart. Het verleden van de Italiaanse opera seria wordt al aangevuld met muziek die vooruitkijkt naar de toekomst en is de eerste opera die de volwassen Mozart herbergt.

Indrukwekkende cast

De Amerikaanse tenor Joshua Stewart is zowel fysiek als vocaal in staat deze Idomeneo neer te zetten met alles wat zowel Bieito als Mozart voor ogen moet hebben gestaan. Zelden hoorde ik een zanger met zoveel kleuren, aangewend over de hele lengte en breedte van zijn indrukwekkende stem, die klinkt als die van een jonge heldentenor. Krachtig, met een mooie kern, maar met het vermogen het volume terug te brengen tot prachtige pianoklanken en zelfs in de hogere regionen van de partij nog in staat is extra kleuren van melancholie, woede, verdriet, onmacht en twijfel aan te brengen. Zijn eerste indrukwekkende recitatief en aria ’Tranquilo e il mar…Vedrommi introno…’ maar ook de grote aria ‘Fuor del mar’ zingt Stewart zonder technische belemmeringen en vol expressie.  Geholpen of juist niet gehinderd door een indrukwekkend fysiek (ik denk dat hij ruim 2 meter lang is) beeldt Joshua Stewart een gebroken man uit, die letterlijk gebogen gaat onder zijn dillema’s. Zijn eigen zoon doden en daarmee een belofte nakomen, of zijn hele volk opofferen aan de wil van de goden (of het noodlot)? Idomeneo zit gevangen in zijn eigen vraagstukken.

Zoon Idamante is eveneens in perfecte handen bij mezzo sopraan Gaëlle Arquez, die met een fluwelen timbre in alle stemregisters en een vlekkeloze techniek van elke scene waarin ze speelt en zingt een muzikaal en theatraal feest maakt. Ze heeft een eveneens uitstekende (liefdes)partner in sopraan Shira Patchornik die Ilia niet alleen als een onschuldig slachtoffer van haar lot speelt en zingt, maar vanaf de eerste aria ook een sterke persoonlijkheid laat zien die zelfs, als ze eenmaal toegeeft aan de liefde voor de vijand Idamante, niet blindelings in diens armen rent. Integendeel. Bieito regisseert die prachtige scène juist als twee mensen die zich niet ongeremd overgeven aan hun gevoelens, maar vol twijfel en huiver elkaar haast afstoten en aftasten. Spannend theater, ondersteund door ook muzikaal het juiste tempo.

De opwinding van het zien en horen van een vocale topcast, in een intelligente, doordachte en tot denken aanzettende regie, kreeg nog een paar extra hoogtepunten door de vertolking door sopraan Katharyn Lewek van de rol van Elettra. Zonder hysterisch te worden, maar als een diepgekwetste furie, vurig en vlammend haar personage vormgevend, klonken de aria’s die Mozart haar gegeven heeft als dramatische equivalenten van de Koningin van de Nacht en Kostanze.  Lewek deed daar, inclusief een spetterende hoge C aan het eind van ‘Oh smania, oh furie!… D’Oreste, d’Aiace ho in seno i tormenti.’ nog een schepje Lady Macbeth bij, waardoor haar bijdragen opwindend, overtuigend en door de juiste dosering van woede en verdriet ook geloofwaardig waren.

Michael J. Scott was zeker niet een zoetgevooisde hogepriester, maar zette samen met zijn vrouwelijke evenbeeld een sterk karakter neer.

De Duitse bas Frederic Jost was uit compleet ander hout gesneden. Vanuit de orkestbak kwam een bronzen, ronde, egale stem die van de kleine scène van de stem (uit de hemel of de zee) een memorabel hoogtepuntje maakte.

Transparant en stijlvol

Dirigent Enrico Onorfi maakte van het moderne Symfonie orkest van de Munt een transparant klinkend barokorkest, dat de prettig pittige tempi evenals de prachtige uitgesponnen melodieën en harmonieën van Mozart zowel in de begeleidingen als in de recitatieven, transparant en smaakvol speelde. Een speciaal compliment ook voor het Koor van De Munt, ingestudeerd door…. De leden van het koor acteerden en zongen vol intensiteit en betrokkenheid, zonder daarbij ook maar iets aan klankschoonheid te verliezen.

Dit was klassiek opera op zijn best. Mozart klonk fabelachtig mooi en door de bevlogen en doorleefde regie was het hedendaags muziektheater dat ontroerde en bovenal relevant was.

Idomeneo is nog te zien in De Munt in Brussel op 18,20,22,24, 26 en 28 maart. Niet te missen!

Verder kijken, luisteren en lezen

Trailer Idomeneo 

In Januari zag Monqiue ten Boske Siegfried in de regie van Calixto Bieito.