George Orwell schreef Animal Farm in 1945 als satire op de ontsporing van de Russische Revolutie. Meer dan tachtig jaar later voelt het verhaal nog altijd ongemakkelijk actueel. Dat bleek opnieuw tijdens de Weense reprise van Alexander Raskatovs opera in de Wiener Staatsoper, een productie die in 2023 haar wereldpremière beleefde bij De Nationale Opera in Amsterdam*.

Dertig minuten voor aanvang waren verschillende slagwerkers nog druk aan het repeteren terwijl het publiek de zaal in liep. Verspreid over het toneel en de orkestbak werden ritmes uitgeprobeerd, gongs getest en complexe passages ingestudeerd. Ook de harpisten oefenden speciale effecten waarbij de snaren een schurend, raspend geluid produceren. Het gaf een fascinerend inkijkje in de enorme technische eisen die Raskatovs partituur aan musici stelt.

Stalin op de boerderij

Raskatov, geboren op de dag van Stalins begrafenis, heeft Orwells dierenfabel omgevormd tot een compromisloze politieke opera. Samen met librettist Ian Burton behield hij de kern van het verhaal, maar voegde historische verwijzingen naar Stalin, Trotski en Beria toe. Ook voegde hij scènes toe die niet in het boek voorkomen, zoals de moord op Trotski en een scène rond Beria’s seksuele misbruik van vrouwen. Wat begint als een idealistische revolutie tegen onderdrukking, mondt uit in een nieuwe dictatuur waarin de bevrijders zelf de nieuwe onderdrukkers worden.

Regisseur Damiano Michieletto kiest voor moderne abstracte vormgeving met weinig props, maar wel een paar veelzeggende decorstukken zoals de vleeshaken, een enorme drukpers en flinke gehaktmolen die hier in Oostenrijk, anders dan in Nederland, louter gevuld is met worsten. De dierenwereld speelt zich af in een klinisch witte ruimte vol kooien en rails en verwijst duidelijk naar een slachthuis. Er hangt op enig moment dreigend een enorme koe in de ruimte. Ook een afgeslacht mens wordt omhoog getakeld.

De dieren dragen maskers die hen tegelijkertijd dierlijk en menselijk maken. Naarmate het verhaal vordert verdwijnen die maskers steeds vaker en wordt zichtbaar wat Orwell uiteindelijk wilde tonen: macht corrumpeert.

In de Wiener Staatsoper voelde de productie intiemer dan in het Amsterdamse operahuis. Verrassend genoeg werkt dat in het voordeel van deze productie. De voorstelling oogt compacter en directer, waardoor de politieke spanningen wat beklemmender voelbaar worden. Dat was wel nodig want verder kwam de voorstelling wat minder rauw over dan ik me herinnerde uit 2023. Het kan zijn dat je ook gewend raakt aan de muziek; die gewenning had toen misschien na drie keer nog niet plaatsgevonden. Een jonge componist die in ik in de pauze sprak was helemaal enthousiast dat je dit allemaal met een orkest kan doen. Wel vond hij dat het niet langer dan twee uur moet duren en het goed was dat er een pauze was.

Dierengeluiden en vocale acrobatiek

Toegegeven Raskatovs partituur behoort zonder twijfel tot het meest extravagante dat de afgelopen jaren voor het opera-toneel geschreven werd. De componist behandelt zijn zangers als een tweede orkest. Elk personage heeft een eigen klankkleur en muzikaal karakter met de daarbij horende, soms extreme, tessituur. Sommige stemmen gaan extreem hoog, andere juist uitzonderlijk laag. Dierengeluiden, hysterische coloraturen, gefluister, geschreeuw, gegrom en extreme registers wisselen elkaar voortdurend af. De opera telt maar liefst 21 solorollen.

Onder leiding van Alexander Soddy bleef het enorme muzikale apparaat bewonderenswaardig gecontroleerd. Waar de Amsterdamse première soms rauw en agressief klonk, leek de Weense uitvoering iets meer gepolijst. De bizarre klankwereld bleef volledig intact en kreeg tegelijkertijd glans en was zeker transparant. Het Wiener Staatsoper Orchester maakte van de complexe partituur een indrukwekkend kleurenpalet waarin voortdurend nieuwe details opdoken. Het projectkoor ‘Animal farm’ en de kooracademie van de Weense staatsopera deed mee, alsmede het jeugdkoor van de staatsopera. Dat klonk allemaal heel goed en soms bloedmooi. Ook bravi voor de jongeren, zij acteerden voorbeeldig in deze productie.

Indrukwekkend is het moment waarop de marcherende voeten onderdeel van de partituur worden en de harpen onheilspellende geluiden maken. In neonletters staat er dan wel ‘all animals are equal’, maar Boxer heeft ook de geruchten gehoord dat de varkens inmiddels in een huis wonen en in bedden slapen. Napoleon doet dan ook maar een blauw colbert aan.

Ensemblewerk van hoog niveau

Animal Farm kent eigenlijk geen traditionele aria’s. Vrijwel alle rollen maken deel uit van een groot ensemble waarin voortdurend wordt gereageerd op elkaar. Voor de gelegenheid heb ik de recensies van de Nederlandse uitvoering van Place de l’Opera erbij gepakt en Gennady Bezzubenkov was even als toen opnieuw indrukwekkend als Old Major. Zijn donkere bas lijkt vanuit de diepste regionen van de aarde omhoog te komen en gaf de revolutionaire droom van het oude zwijn direct gewicht. Elena Vassilieva, Raskatovs echtgenote, bleef als de sinistere kraai Blacky een fascinerende verschijning. Haar stem beweegt zich moeiteloos tussen vogelachtige kreten, hysterische uitbarstingen en onverwacht lyrische momenten. Het kraaiachtige had de jonge man die ik sprak niet opgepikt en begrijpelijk, haar rol is inderdaad meer een intrigant en het wordt in de tekst geloof ik ook niet echt genoemd. Ook Holly Flack maakte nu, net als toen, veel indruk als Mollie. Haar coloratuursopraan schiet moeiteloos naar extreme hoogten en gaf het ijdele paard een onweerstaanbare combinatie van humor en virtuositeit. Wolfgang Bankl vertolkte Napoleon met veel autoriteit en uitstekend gezongen lijnen. Toch miste zijn interpretatie soms iets van de dreiging die het personage in Amsterdam zo angstaanjagend maakte. Zijn Napoleon leek eerder een radertje in het systeem dan de demonische architect ervan. Stephan Astakhov ontroerde als Boxer, het loyale werkpaard dat zich letterlijk doodwerkt voor de revolutie. Met zijn warme bariton wist hij de goedgelovigheid en tragiek van het personage prachtig invoelbaar te maken. Ook Margaret Plummer als Clover zingt prachtig. Met name in haar stuk over Mollie, die ze door Mr. Pilkington verkracht zag worden, is ze roerend van ongeloof. Het helpt ook dat ze dan zonder masker mag zingen. Evenals in Nederland zongen Michael Gniffke en Artem Krutko de rollen van Snowball en Minimus. Isabel Signoret was prima als Muriel, heel sterk en hypocriet als ze over Mollie zegt: ‘Ik ben bang dat ze zich vermaakte.’ Waarop Benjamin (Karl Laquit) antwoordt: ‘Wat kan ons het schelen.’

Ander publiek

Opvallend was ook het publiek. Waar de dagen ervoor tijdens de Ring-cyclus en Carmen veel toeristen, Oostenrijkse bezoekers in ‘trachten’ en galakleding te zien waren, leek voor Animal Farm een ander soort operaliefhebber naar de Staatsoper te zijn gekomen. Minder glitter, minder formeel, maar wel een zaal vol nieuwsgierige luisteraars die bewust voor Raskatovs moderne meesterwerk hadden gekozen en in de pauze de voorstelling bevlogen bespraken.

Boe e hoe?

Tijdens het slotapplaus riep iemand ‘boe’ richting Napoleon, toevallig redelijk dicht bij. Toen ik hem vroeg waarom, zei hij dat is toch omdat hij een slechterik is. Hij bleek een Britse operabezoeker te zijn. In zijn theatercultuur is het uitboën van de slechteriken heel normaal.  Als je erover na denkt opmerkelijk, want juist daarin schuilt de kracht van deze opera: Napoleon is niet slechts een slechterik op het toneel. Hij vertegenwoordigt iets wat in ieder mens aanwezig is.

Actueel meesterwerk

Componist Alexander Raskatov en regisseur Michieletto hebben met Animal Farm een zeldzame hedendaagse opera gemaakt die zowel intellectueel als emotioneel werkt. De combinatie van politieke satire, verbluffende vocale eisen en een uiterst theatrale partituur levert een ervaring op die soms overweldigend is, maar ook echt raakt.

Het was fijn de opera weer te zien. De hoeveelheid indrukken, geluiden en politieke verwijzingen vallen op den duur ook meer op hun plaats. Zeker nu is het een voorstelling die blijft nazinderen. In een tijd waarin populisme, propaganda en machtsmisbruik opnieuw overal zichtbaar zijn, voelt Animal Farm ongemakkelijk relevant en dat is wel het grootste compliment dat je George Orwell én Alexander Raskatov kunt geven.

Verder kijken, luisteren en lezen

De video trailer van Animal Farm in Wenen,

De recensie van Franz Straatman van Animal Farm in 2023

en een tweede bespreking van Animal Farm in het grotere kader van het Opera Forward. Festival