Sopraan Elisabeth Hetherington begint aan een nieuwe uitdaging: een reeks concerten met het Orkest van de Achttiende Eeuw getiteld By her Absence, een portret van de (nu nog) vrijwel onbekende componist Marianna Martines. In dit tweede deel van het gesprek met sopraan Elisabeth Hetherington praat ze als de best denkbare advocaat verder over componist Marianna Martines. Wat zou volgens jou de belangrijkste reden zijn dat Marianna Martines uit de muziekgeschiedenis is verdwenen?

EH: “Dat is zo’n goede vraag. Ik begin met alle redenen die we wél over haar weten, zelfs op deze perifere manier. We weten over haar omdat Pietro Metastasio al zijn geld aan haar naliet. Ze had dus een enorme erfenis, wat betekende dat ze van niemand afhankelijk was. Ze kon schrijven, zichzelf onderhouden, en haar leven leiden zoals ze dat wilde. Daarnaast bracht zij, in tegenstelling tot zangeressen zoals Francesca Cuzzoni die de wereld introkken, de wereld naar zich toe. Ze organiseerde salons en liet uitvoerders naar haar komen. Af en toe ging ze later in haar leven ook zelf naar buiten, maar het was vooral zo dat zij haar wereld om zich heen verzamelde. En dus denk ik dat een van de belangrijkste redenen dat we haar naam misschien minder horen dan die van andere beroemde, meer naar buiten tredende uitvoerders, is dat hoewel ze een briljante uitvoerder was en bekend stond als een geweldige zangeres, een fantastische klavierspeler en een boeiende performer, ze niet de behoefte had om zichzelf naar buiten te brengen, het podium op, op een manier die haar misschien veel kritiek en moeilijkheden in haar leven had kunnen opleveren, omdat ze dat stabiele comfort al had.

Het is een interessant fenomeen, niet alleen bij vrouwen, maar bij componisten in het algemeen: wie worden gecanoniseerd, wie worden de namen die we steeds weer horen en die vereeuwigd worden in concertzalen? Vaak zijn dat mensen rondom wie een bepaalde mythologie is ontstaan, met grote verhalen, naast natuurlijk geweldige muziek. En daar zit iets heel ‘naar buiten gerichts’ in. En de componisten die we minder horen, vrouwen of anderen, zijn vaak meer naar binnen gekeerd. Ik denk niet dat Marianna zelf bijzonder introvert was, ze had een vurig karakter, maar op een persoonlijk niveau hield ze zich meer op zichzelf, ze bracht iedereen naar zich toe. En ze had geen mecenas nodig en was niemand iets verschuldigd, wat waarschijnlijk ook bedreigend was. Een vrouw die zo financieel en artistiek onafhankelijk is, zet mensen misschien op scherp.

Veel van de brieven die we nog hebben, zijn in de late jaren 90 verzameld in een publicatie en ik heb veel tijd besteed aan het doornemen ervan om een glimp van haar persoonlijkheid te krijgen. De meeste zijn vrij alledaags en praktisch: ‘ik ontvang deze zendingen, ik verstuur dit soort dingen’, maar af en toe vang je een glimp van haar. In één brief aan een vriendin schrijft ze: ‘Ik weet dat je je zeer beledigd voelt dat ik zo lang niet op je brieven heb gereageerd. Dit zijn alle dingen die er in mijn leven spelen.’ En ze somt alles op wat ze doet. En aan het einde zegt ze: ‘Misschien begrijp je nu dat jij niet mijn hoogste prioriteit bent.’ Ik vind dat zo pittig en tegelijkertijd zo beleefd, zo klassiek en toch zo sterk. En dus ben ik het met je eens dat er, zeker in de 18e eeuw maar ook nu nog, een zekere terughoudendheid bestaat tegenover vrouwen die een sterk gevoel hebben van wie ze zijn en hoe ze willen zijn.”

Laten we het over haar muziek hebben. Je hebt een selectie gemaakt van haar werken. Heb je stukken toegevoegd die nog nooit zijn uitgevoerd? Of heb je iets ontdekt dat aangepast moest worden?

EH: “Ik heb meer dan 200 stukken muziek doorgenomen en de meeste daarvan waren nooit aangeraakt, nooit naar mijn weten getranscribeerd of zijn lange tijd in archieven gebleven. En ze zijn ongelooflijk. We wilden ook een link met Metastasio, omdat hij zo belangrijk is. Ik zou zeggen dat zij heel belangrijk is in zijn verhaal. De stukken die we uiteindelijk hebben gekozen, zijn wel eerder uitgevoerd, maar zeer zelden. We wilden ook werken met duidelijke verhaallijnen. Daardoor werd de keuze makkelijker. We wilden echt Marianna Martines’ zetting van Metastasio’s Berenice uitvoeren. Het is absoluut briljant. En omdat Haydn deze tekst ook heeft gezet en we die link met Haydn in het programma hebben, wilden we dat benadrukken. Maar er is zoveel materiaal, genoeg voor hele festivals.”

Welke bibliotheken heb je fysiek bezocht?

EH: “Ik heb geen bibliotheken fysiek kunnen bezoeken, maar bijvoorbeeld het archief in Wenen was zo vriendelijk om foto’s van manuscripten te sturen. Veel manuscripten zijn de afgelopen tien jaar online gezet, wat geweldig is. Als je zoekt, vind je ze. Ik heb ook een archief in Londen benaderd voor een stuk dat we uiteindelijk niet hebben gebruikt. Het is bijzonder dat haar manuscripten zo verspreid zijn geraakt, terwijl ze vooral in Wenen bleef. Dat zegt ook iets over hoe ze in haar tijd werd gewaardeerd.”

Is er één stuk dat je bijzonder heeft geraakt?

EH: “Ik kan er niet één kiezen. Maar het stuk dat me elke keer weer raakt is Berenice. Ik kende de versie van Haydn, maar haar versie… De situatie is zo hartverscheurend en dramatisch. Ze begint met het zien sterven van haar geliefde en denkt zijn ziel te zien vertrekken, vraagt die ziel te wachten, en dan corrigeert ze zichzelf en wordt woedend. Het voelt zo echt. Het ligt ook perfect in mijn stem en lichaam. En er is niets zwaks aan dit personage. Ze zoekt, ze verlangt, rouwt, en wordt dan krachtig en zegt: ‘Waarom dood je mij dan niet?’ Die omslag is zo sterk. Ik voel me er enorm mee verbonden.

Het bijzondere is dat zulke verhalen over verdriet en dood zelden door vrouwen zijn geschreven. Dit is een vrouwelijk perspectief op grote schaal, iets wat we bijna niet kennen. Zo vaak zingen wij vrouwelijke rollen die door mannen zijn geschreven en niet echt voelen. Hier is het anders. Het is eerlijk, direct en echt.”

Het verbazingwekkende is dat al die prachtige verhalen over vrouwen die verdriet en de dood ervaren,  zoals je zegt bijna nooit door een vrouw zijn geschreven. En om zo’n groots verhaal te vinden, dat al bestaat in de muziekgeschiedenis en in de geschiedenis in het algemeen, geschreven door een vrouwelijke componist, en dan ook nog eens vanuit een vrouwelijk perspectief – ze noemen het tegenwoordig de ‘female gaze’, maar het vrouwelijke standpunt is anders dan alles wat ik ken op zo’n grote schaal. Het is zo’n interessante perspectiefwisseling.

EH:” We zien het nog steeds vaak in films en tv-series: vrouwelijke personages die zo goed mogelijk zijn geschreven door mensen die die ervaring nooit volledig zullen begrijpen. Ik herinner me dat ik jaren geleden naar The Queen’s Gambit keek, een serie over een briljante schaakster. Er is een moment waarop ze een zenuwinzinking heeft en ze zit in haar onderbroek op de bank, rokend en er toch nog fantastisch uitziend. Ik dacht: “Geen enkele vrouw zal ooit zo zijn. Dit is niet geschreven door iemand die die ervaring heeft, en ik heb die wel. Dus in die zin zingen wij, vrouwelijke zangers, in de klassieke muziek zo vaak, 99% van de tijd, vrouwelijke personages die reageren op manieren die vrouwen nooit zouden doen, op manieren die van ons verwacht worden, die archetypische reactie. En om dan zo’n echt, rauw, eerlijk en oprecht perspectief te hebben, is zo interessant. Het is zo’n geweldige ommekeer.

Risico

En weet je, en dat is voor mij echt verbazingwekkend, dat dit programma misschien als een risico wordt gezien. Maar waarom? Het is een vrouw. Ze heeft prachtige muziek geschreven. En ze woonde in hetzelfde huis als Haydn, ze kreeg les van dezelfde mensen als Haydn. De muziek klinkt in mijn oren als muziek in een oor. Het is bijna niet te onderscheiden. Het is zo goed, en dan te zeggen dat het een risico is, terwijl we Haydn nog steeds op het programma hebben staan ​​om dat te compenseren, want dat zeggen we nog steeds uit voorzorg. Dat vind ik schokkend, en we hebben ook nog de muziek van Kate Moore.* Wat zij zo goed doet, is dat ze zich in de schoenen van de geschiedenis plaatst, ze wordt geschiedenis. Het is zo ongelooflijk om haar te zien, hoe ze deze kleine motieven neemt en ze steeds verder uitbreidt, op een manier die zo verbluffend mooi is. Ik ben zo enthousiast dat mensen deze muziek gaan horen, maar om te denken dat het een riskant programma is, alleen omdat het een vrouw uit de 18e eeuw is. Het is nog steeds heel klassieke, fantastische muziek, helemaal in de stijl. Maar het is gewoon een naam die mensen misschien niet kennen.

En ik hoop echt dat het geen programma van laatste keren wordt. Ik ben er zo zeker van dat haar naam overal zal opduiken, dat ze op alle festivalpodia zal worden uitgevoerd, want de muziek is virtuoos, emotioneel, ongelooflijk met die harmonische taal, zo mooi en zo bevredigend om te zingen. Ik denk echt dat hoe harder we ons best doen om mensen over de nieuwigheid heen te helpen, hoe vaker het in de toekomst zal worden uitgevoerd. Ik had een gesprek met iemand die opmerkte dat 20 jaar geleden de naam Barbara Strozzi zoiets was van ‘wow, wie is dat?’, en nu is ze onderdeel van de canon van de 17e eeuw, en ik zie hetzelfde gebeuren met Mariana Martines, echt waar.”

Ik denk niet dat iemand in de 17de of 18de eeuw een betere pleitbezorger had kunnen hebben dan jij. Je bent de beste ‘influencer’ voor het werk van mevrouw Martines.

EH: “Ik blijf maar tegen mensen zeggen dat ik haar gewoon trots wil maken, zodat ze in de toekomst projecten zoals deze ziet en denkt: ‘Goed gedaan, mevrouw Martines.’ Ik zou haar echt trots willen maken en een keer met haar willen dineren.”

By her Absence, een muzikaal portret van componist Marianna Martines door Elisabeth Hetherington met het Orkest van de 18de Euuw onder leiding van Benjamin Perry Wenzelberg, geregisseerd door Peter Leung en met scenografie van Sophia Simensky,  is voor het eerst te zien en te horen op 7 mei in de Stadsgehoorzaal in Leiden, daarna op 8 mei in het Muziekgebouw aan ‘t IJ in Amsterdam, op 9 mei in Rotterdam in De Doelen en op 10 mei in het Muziekcentrum in Enschede.

*Van Kate Moore wordt een wereldpremière uitgevoerd in dit programma;  Misericordia in vier delen

Hier het gehele programma van het geënsceneerde concert.

Verder lezen, kijken en luisteren

Deel een van het interview met Elisabeth Hetherington.

Elisabeth Hetherington zingt  en danst ‘lLagrime mie” van Barbara Srozzi voor LeinaRoebana