Op zaterdag 21 maart zag ik een uitzending ive from the Met in Pathé filmtheater Schouwburgplein Rotterdam. Het betrof een nieuwe productie van Wagners meesterwerk Tristan und Isolde in een regie van Yuval Sharon. Het publiek ging na afloop uit zijn dak en zelf was ik erg onder de indruk. Het was mijn 19^e Tristan in een theater en deze zit zeker in de top drie, samen met Bayreuth 2017* en DNO 2018**.

Wagners Tristan

Zoals gebruikelijk ging Wagner ook bij het schrijven van het libretto van zijn Tristan uit van een bestaand verhaal waarvan hij vervolgens een zeer vrije bewerking maakte. In dit geval was zijn voornaamste bron de versroman Tristan van de middeleeuwse dichter Gottfried von Straßburg. Diens onvoltooide relaas over het leven van Tristan dateert uit het begin van de 13^e eeuw. Von Straßburg baseerde zich op zijn beurt op een eerdere versie van de Tristanlegende die wordt toegeschreven aan Thomas van Bretagne. Von Straßburgs Tristan kent maar liefst drie Isoldes.

In zijn bewerking heeft Wagner er twee samengevoegd, de Ierse koningin en haar dochter, en de derde weggelaten. Verder begint Wagner als het ware midden in het verhaal, de complete voorgeschiedenis heeft bij hem moeten wijken voor de eisen die een beknopt libretto nu eenmaal stelt. Het begint met de heimelijke liefde van Riwalin en Blancheflur, de zuster van Marke, koning van Cornwall. Als Blancheflur ongehuwd zwanger wordt, vlucht het paar naar Bretagne waar Riwalin kort daarop in een oorlogssituatie wordt gedood. Dit grijpt Blancheflur zo aan dat ze haar levenskracht verliest. Ze houdt het nog net vol tot ze een zoon heeft gebaard, maar sterft kort daarop aan een gebroken hart. Die zoon is Tristan, de held van het verhaal en hij wordt dus geboren in een situatie waarin liefde en dood sterk verweven zijn. Het fenomeen Liebestod bepaalt als het ware vanaf de geboorte zijn levensloop.

Depressieve Isolde

Bij Wagner is Isolde tijdens de overtocht naar Cornwall ten prooi gevallen aan een depressie. Zij verliest voor de tweede maal haar eer: de eerste keer was toen ze landverraad pleegde en Tristan heeft laten ontsnappen, de tweede keer nu ze, ter bezegeling van de vrede met een voormalig vazal, als bruid wordt uitgeleverd. Haar vader heeft zich moeten schikken in het verlies van de heerschappij over Cornwall en nu – adding insult to injury – wordt zij hiervan persoonlijk het slachtoffer.

Maar als we tussen de regels doorlezen bemerken we nog een derde reden van haar gemoedstoestand. Immers trouwen met Tristan was toch ook een mogelijkheid geweest? Waarom per se die oude koning Marke? Als Isolde in de eerste akte Tristan naar zich toe laat komen, beweert ze dat er nog geen verzoening heeft plaatsgevonden tussen hen beiden. Om die bewering te rechtvaardigen sleept ze de dood van Morold erbij. Tristan is zich van geen kwaad bewust, hij heeft Morold niet vermoord, maar gedood in een formeel tweegevecht, dus helemaal legaal. Toch geeft hij toe: laat maar komen die verzoeningsdrank, wel vermoedend dat het zijn dood kan worden. Het wekt de indruk dat hij haar heimelijk begeert en beseft dat een relatie er niet inzit, althans niet zolang beiden nog ‘Erdenluft atmen’. Beiden flirten op dat moment met de dood waardoor alle zintuigen op scherp staan. Als Brangäne in plaats van een liefdesdrank een glas wijn had geserveerd zou dat ook wel volstaan hebben om de ontlading te bewerkstelligen waarin beiden hun echte gevoelens de vrije loop laten.

Dag en nacht

In het vervolg laat Wagner zijn twee protagonisten opvallend vaak over dag en nacht, of licht en donker zingen. Dat heeft van doen met het gebruik van de nacht als metafoor voor alles dat met de vrouw, erotiek en seks te maken heeft terwijl de dag staat voor hetgeen ‘het daglicht kan verdragen’: de man, de gevierde held, het hoofse leven. Als Tristan zich beklaagt over het licht dat maar niet uit wil gaan, de dag die maar voortduurt, dan is hij bezig met de overstap naar die andere wereld, de vrouwelijke, die van Isolde.

In de tweede akte heeft het koppel een nachtelijk samenzijn en Tristan wil allesbehalve terug naar het licht, en dus evenmin naar zijn eigen wereld. Ze tarten het noodlot door tot de ochtendschemering bij elkaar te blijven waarbij ze zich bijna willens en wetens door Marke laten betrappen. En vervolgens probeert Tristan zich door Melot te laten doden. Immers als hij dood is zal Isolde hem vanzelf wel volgen.

Haar Liebestod laat nog even op zich wachten, maar er wordt al wel op gerekend. De liefde van Tristan en Isolde heeft een transcendent karakter bij Wagner en kan slechts bestaan in de vereniging van beiden in de dood. En dat maakt een goede uitvoering van dit meesterwerk elke keer weer tot zo’n emotioneel overweldigende ervaring.

Kammerstück

Een goede uitvoering heeft in dit verband echter een bredere betekenis dan slechts een goed verzorgde muzikale component. Door het comprimeren van de legende, met weglating van veel zijsprongen en bijfiguren, is Wagners opera feitelijk een Kammerstück geworden. Alle scènes spelen zich af in een beperkte ruimte met een minimum aan personen. In de eerste akte is er het schip waarvan twee delen in beeld komen: het vertrek waarin Isolde en Brangäne zich ophouden en het dek waarop Tristan en Kurwenal het schip op koers houden.

In de tweede akte is er het liefdesnest en de derde akte voltrekt zich geheel rond Tristans doodsbed. Kurwenal kijkt naar buiten of Isolde er al aankomt, de herder speelt buiten beeld zijn deuntje. Alles staat in het teken van de relatie tussen Tristan en Isolde, met een minimum aan bijfiguren en in een zo compact mogelijke ruimte.

Uiteraard komt Marke in beeld, maar zijn optreden heeft feitelijk alleen in de tweede akte enige betekenis. In de derde akte is zijn (overigens prachtige) bijdrage volstrekt overbodig. Melot (een hybride van Tristans vertrouweling Marjodo en de kwaadaardige dwerg Melot) heeft maar een paar zinnen te zingen.

Yuval Sharon

Yuval Sharon hinkt in zijn productie voor de Met in dit opzicht op twee gedachten. Enerzijds wil hij het klein houden en laat daartoe een deel van de handeling zich afspelen op een smal voortoneel. Een tafel met een paar stoelen, later de nodige rekwisieten. Het doet denken aan de werkwijze van Dietrich Hilsdorf. Anderzijds pakken hij en zijn decorontwerper Es Devlon groot uit met een caleidoscopisch decor op een voor het publiek onzichtbare verhoging. Soms oogt het als een ovaal, dan weer meer een cirkel. Een ingenieus construct maakt het mogelijk er een ander toneelbeeld als het ware in te schuiven. Zo breekt de scène waarin Brangäne zich verstaat met Tristan als het ware in de eerste scène waarin ze door Isolde om een boodschap wordt gestuurd in. In het vervolg spreek ik gemakshalve over ‘het oog’. De belichting van John Torres werkt wonderen met het oog, suggereert door kleurwisseling de diverse gemoedstoestanden. Daarnaast is er live camerawerk, ook van bovenop, zodat de toeschouwer op alle mogelijke manieren in het gebeuren op de verschillende niveaus wordt betrokken.

Bij aanvang zitten twee dubbelgangers aan de tafel op het voortoneel. Ze spelen bijna onmerkbaar bepaalde momenten uit de komende handeling na. Op een gegeven moment bedreigt ‘Isolde’ haar tegenspeler met een mes. Live camerawerk brengt dat mes in beeld dat plots enorm wordt uitvergroot. Het gaat over in een toneelvlak in het oog in de vorm van een reusachtig mes waarin Tristan en Isolde de climax van de eerste akte spelen: zij weet hem mee te krijgen in een zelfmoord pact. Als dit mislukt haasten beiden zich naar beneden om de rol van hun dubbelgangers over te nemen terwijl ongemerkt in het oog een tweede koppel hun plaats daar had in genomen met stil spel. Het is wel opletten geblazen. Mooie personenregie in deze scène waarin de totale ontreddering en vervreemding bij het liefdespaar prachtig werd uitgespeeld.

Loskoppeling

Met deze tweedeling heeft Sharon het transcendente deel van hetgeen het liefdespaar ervaart losgekoppeld van het meer aardse deel dat door de omgeving kan worden waargenomen. Dat komt goed van pas in de tweede akte als Tristan eindelijk verschijnt bij een smachtende Isolde en de muziek onbekommerd de aanloop tot een seksuele climax suggereert, terwijl beiden afstand tot elkaar bewaren en allerhande kuise teksten zingen. Op het voortoneel beneden zien we echter de dubbelgangers verloren in een liefdesspel. Ook hier weer een snelle wisseling waardoor de zangers tijdig op het voortoneel staan om de confrontatie met Marke aan te gaan. Deze zingt zijn monoloog en Tristan probeert zich te laten doden door Melot nadat hij Isolde heeft gevraagd hem te zullen volgen.

In de derde akte wordt het wisselen van plek niet alleen voorspelbaar, maar ook een beetje geforceerd. Tristan ligt op een ziekenhuisbed en staat in het oog te zingen. Even later moet de figurant het bed verlaten om plaats te maken voor de zanger. Tot tweemaal of driemaal toe, ik raakte de tel kwijt. In een spiegeling met Tristans eigen geboorte komt Isolde hoogzwanger op. Haar dubbel bevalt van een baby en de Liebestod is niet zozeer wegens een gebroken hart, maar een overlijden in het kraambed. De cirkel is gesloten en Marke krijgt op de valreep een erfgenaam.

Cast

Ekaterina Gubanova wist te overtuigen als Brangäne, mooi gezongen ondanks een toch wel duidelijk vibrato. De partij heeft een hoge ligging voor een mezzo maar Gubanova is er goed in thuis. Acterend voegde ze exact dat toe dat je van een bezorgde voedster mag verwachten.

De Kurwenal van Thomas Konieczny was vocaal zeer overtuigend en zijn acteren, sarcastisch, boos, overbezorgd, in alle betreffende scènes zeer geloofwaardig. Ryan Speedo Green intoneerde zijn monologen als Marke met herkenbare emoties: verwarring, ontkenning, toenemende woede.

Tenor Michael Spyres debuteerde vorig seizoen in Bayreuth als Walther von Stolzing en neemt nu de grote stap naar de rol van Tristan. Wat mij betreft slaagde hij met vlag en wimpel voor deze zware test. Tegen het natuurgeweld zoals velen het ‘instrument’ van Lise Davidsen karakteriseren, was hij niet opgewassen geweest als ze had besloten hem weg te blazen, maar daar was geen sprake van. Spyres kreeg zowel van dirigent Yannick als zijn tegenspeelster alle ruimte en wist op bewonderenswaardige wijze het einde te halen zonder waarneembaar af te laten. Een prachtige vertolking.

Lise Davidsen debuteerde kortgeleden als Isolde in Barcelona***, voor haar was het nieuwtje eraf. Haar roldebuut komt op het juiste moment, zo laat zich aanzien. Haar stem heeft zich ontwikkeld tot een niveau waarop ze alle dramatische Wagnerrollen aankan en zich kan meten met de grote namen uit het verleden. Voor de Met staat haar roldebuut als Brünnhilde gepland in de seizoenen 2027-2029 en het zou me verbazen als ze niet wordt gevraagd voor de volgende Ringcyclus in Bayreuth, zo rond 2030. We zullen zien.

Door het tempo niet onnodig op te schroeven gaf Yannick haar de gelegenheid extra zorgvuldig te articuleren wat tot grote verstaanbaarheid leidde. Hier en daar raakte wel de vaart eruit, maar dat nam ik op de koop toe. Het begin van de Liebestod was op dit punt het summum: Davidsen bepaalde volledig het tempo en begon heel langzaam en gedragen. Het was een bijna verstild einde van een prachtige avond.

De bijdrage van het orkest van de Met was van grote klasse en Yannick Nézet-Seguin verdient een compliment voor zijn directie en algehele muzikale leiding.

De laatste twee opera’s in Live from The Met in HD dit seizoen zijn op 3 mei Evgeni Onjegin (met Asmik Grigorian als Tatjana en Iurii Samoilov in de titelrol) en op 30 mei een wereldpremière El Último Sueño de Frida y Diego over Frida Kahlo, van componist Gabriela Lena Frank. Te zien in diverse (Pathé) cinema’s in Nederland en België.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video trailer Tristan und Isolde

Fragment uit het duet O sink’ hernieder, Nacht der Leibe,

Fragment uit Isolde’s Liebestod.

*Recensie van Peter Franken van Tristan und Isolde in Bayreuth in 2017

**Recensie van Yourai Mol van Tristan und Isolde in 2018.

**Recensie van het roldebuut van Lise Davidsen als Isolde in Barcelona.