Een toneel brede brand vulde vrijdagavond 6 maart het speelpodium in het Amsterdamse theater van De Nationale Opera & Ballet. Geen echte vlammen sloegen de zaal in, want het betrof de projectie van een gefilmde vuurzee op de achterwand. Een toepasselijk begin van de nieuwe opera van Michel van der Aa met de titel Theory of Flames.

Zijn vierde opera voor De Nationale Opera, na After Life, Blank Out en Upload,  waarin hij ook nu weer vooraf opgenomen of ter plekke gemaakte film- en video-scènes vermengt met het reële toneelgebeuren. Een perfecte opening van een festival dat de ontwikkeling van opera wil bevorderen. Het Opera Forward festival beleeft zijn tiende jaargang.

De brand aan het begin van Theory of Flames gebeurt in een fabrieksachtig laboratorium waar een machine is gebouwd die contact legt met buitenaardse zenders. De paniek die ontstaat wanneer, om onduidelijke redenen, de hele boel in de hens vliegt, is op de filmwand te zien, terwijl op de reële toneelvloer een aantal personages staat toe te kijken. Een van hen is een vrouw, Neola, die een film wil maken over de achtergronden van de geheimzinnige brand. Zij werkt samen met een actrice, Marianne. De twee zijn geliefden van elkaar.

Liefdesdrama

Er dreigt een kloof tussen hen te ontstaan doordat Neola als een workaholic zich dusdanig associeert met het onderwerp voor de film, dat zij haar relatie met Marianne verwaarloost. Die liefdeslijn loopt door het hele verhaal van Theory of Flames waardoor deze opera veel weg heeft van een ouderwets liefdesdrama.

Dat komt mooi tot uitdrukking in een flink aantal aria’s die Michel van der Aa maakte, zowel wat betreft de Engelse tekst als de muziek. Het zijn lyrische nummers die door sopraan Mary Bevan als Neola en mezzo-sopraan Helen Charleston in de rol van Marianne  met grote schoonheid werden gezongen. Zij hebben zelfs een dramatisch duet.

Ook de cameraman Josh kreeg enkele aria’s in de mond gelegd (hij tracht te bemiddelen tussen de dames), die door bariton Roderick Williams met kruidige stem werden uitgewerkt. Zelfs een klassiek trio voor sopraan, mezzo en bariton was Van der Aa niet te gek.

‘Toen ik het libretto schreef, wist ik dat er emotionele ankerpunten nodig waren: momenten waarop zowel de personages als de toeschouwers even tot bezinning kunnen komen. Ook omdat ik daar zelf van houd. Ik vind niks mooier dan iemand een aria te horen zingen , liefst met een kernachtig  en gefocust geluid’, zo verklaart Van der Aa in het programmaboek. Een knappe prestatie was het om een aria van Marianne te combineren met etherische achtergrondzang, uitgevoerd door een koorgroep  van het Koor van De Nationale Opera (ingestudeerd door Edward Ananian-Cooper) op film. Die liep precies synchroon met de live-uitvoering door de soliste en het Residentie Orkest. Dirigent Elena Schwarz had in de orkestbak een technicus-muzikant naast zich die, lettend op de slag van de dirigent, een laptop bedient waarmee hij de muziek reguleert die is opgeslagen in een electronisch geheugen.

Geraffineerd

Dat spel met techniek is een kenmerk voor deze opera, waarbij beeld en geluid geraffineerd worden vermengd. Maar ten dienste van wat? Het libretto dat Michel van der Aa ook zelf schreef, biedt een slap verhaal over een mogelijk complot om te voorkomen dat de waarheid van de brand aan het licht komt.  Het complot staat als pars pro toto voor de complottheorieën die rond gaan in de wereld en die de menselijke/maatschappelijke relaties onder druk zetten. Uit een interview met Van der Aa in het programmaboek leid ik af dat hem dat zeer benauwt.

De complottheorie wordt alleen beleefd door  Neola. Zij raakt geboeid door een personage die  voorkomt in de gefilmde scènes. Het is dr. Hari, die werkt aan een manier om tijdreizen mogelijk te maken. Verwarrend is dat het een dubbelrol is met Marianne die op het echte toneel te zien is. Bovendien werkt een zogeheten scientist aan het project mee. Die rol wordt gezongen door de sopraan Julia Bullock, maar zij is alleen aanwezig in vooraf opgenomen filmscènes. Heeft zij per ongeluk de brand veroorzaakt?

Mephisto-figuur

Nog een andere figuur uit het laboratorium trekt de aandacht. Het is Thom, geen zangrol maar een spreekrol ingevuld door de acteur Abel de Vries. Hij blijkt een pagina uit het ontwerp voor de tijdmachine te hebben gestolen en heeft in een eigen laboratorium een sterk op het origineel lijkende machine geconstrueerd. Heeft hij de brand aangestoken? Jammer genoeg bouwde Van der Aa de rol van Thom niet uit naar een gezongen partij. Hij had in een Mephisto-achtige baspartij  voor de nodige spanning in het verhaal kunnen zorgen. Tevens zou na duet en trio ook een kwartet het zangspel verlevendigd hebben.  Waarom Van der Aa een heleboel dialogen liet spreken, is mij een raadsel. De opera is meer een toneelstuk met zangnummers.  De teksten flitsten over de schermen van de boventiteling. DNO zou er goed aan doen om de piepkleine letters te vervangen door een groter lettertype.

Eigenlijk heb ik kijkend en luisterend niet anders overgehouden dan dat Van der Aa  kleurrijk en effectief schrijft voor orkest, erg mooie zanglijnen weet te scheppen, en hartstikke knap is in het toepassen van de zich alsmaar uitbreidende technische mogelijkheden om de illusie in het theater te vergroten. Maar in het ontwerpen van een sluitend verhaal gaat hij mank. Ook als regisseur komt hij niet tot pakkende scenes. De liefdesrelatie tussen Neola en Marianne levert cliché beelden op. Het zogenaamde camerawerk van Josh stelt niets voor. De muziek uit de orkestbak redt de opera. Het Residentie Orkest vormde met Elena Schwarz als muzikaal leider een solide basis onder de wereldpremière. Die net als in de opening in vurige vlammen eindigde.

Er zijn nog drie voorstellingen van Theory of flames op 12, 14 en 22* maart in De Nationale Opera & Ballet aanvang 20.00 uur, *matinee om 14.00 uur.

Verder kijken, luisteren en lezen

Trailer van Theory of Flames

Achter de schermen van Theory of Flames

Franz Straatman in 2022 over The Book of Water van Michel van der Aa.

En in 2021 een lovende recensie van Upload van Michel van der Aa

en maakte een verhaal over het ontstaan van Upload.