Carmen al 25 jaar aanklacht tegen femicide
De Wiener Staatsoper was uitverkocht op 8 juni 2026 en het publiek enthousiast. Nauwelijks een week geleden zag ik de opera Carmen nog te Antwerpen in de niet zo beste productie van choreograaf Wim Vandekeybus* Ook daar was het publiek toch erg enthousiast want Carmen is een enorme publiekslieveling in welke (zelfs slechte) uitvoering dan ook. Een zangeres uit die Vlaamse Carmen productie weet zich te herinneren dat Calixto Bieito’s Carmen in 2004 door het gezelschap gespeeld is. De productie, bekend om zijn vier Mercedes auto’s op het toneel, is op DVD verkrijgbaar en in meerdere streamingen met verschillende casts uitgezonden**. De productie is al in 1999 door Bieito gemaakt.
In vergelijk met de eerder bezochte productie van Das Rheingold die tien jaar jonger is gaat deze productie nog redelijk mee. Destijds zorgde de pijpscène (zonder bloot) en de naakte danser (nauwelijks zichtbaar) voor ophef. Inmiddels zijn we vijfentwintig jaar verder.
Sociale uitsluiting
Bieito’s inmiddels iconische enscenering speelt zich af op de grens van verschillende werelden; een wereld van soldaten en een wereld van smokkelaars en prostitutie. Wel allebei werelden van sociale uitsluiting. Alfons Flores en Mercè Paloma (scènebeeld en kostuums) creëren met minimale middelen een buitengewoon suggestief toneelbeeld. Een vlaggenmast domineert het eerste bedrijf als een nadrukkelijk fallisch symbool, terwijl een telefooncel en later een aantal gehavende Mercedes auto’s voldoende zijn om een universum van verval en verlangen op te roepen.
De voortdurende aanwezigheid van Lillas Pastia (Yta Moreno), die hier niet de traditionele herbergier speelt, maar een in het wit geklede ceremoniemeester, pooiertype en pater familias, geeft de voorstelling een extra dramatische laag. Als een zwijgende observator lijkt hij de gebeurtenissen te sturen zonder er rechtstreeks aan deel te nemen. Daarmee krijgt Carmen iets van een noodlotsdrama waarin de personages gevangen zitten in een wereld die al lang vóór hun eerste optreden door geweld, machismo en sociale ongelijkheid is bepaald.
Bieito toont een samenleving waarin seksuele spanning voortdurend aanwezig is. Soldaten lopen rusteloos rond, frustraties worden uitgevochten op auto’s, lichamen of elkaar. De strafscène met de halfnaakte soldaat die eindeloos rondjes loopt tot hij uitgeput instort, maakt direct duidelijk dat dit een wereld is waarin macht en vernedering dagelijkse kost zijn. Tegelijkertijd laat Bieito ruimte voor poëzie. Het korte intermezzo voor het derde bedrijf, waarin een soldaat zich ontkleedt en poses aanneemt die zowel aan een klassieke Griekse atleet als aan een stierenvechter doen denken, vormt een onverwacht moment van kwetsbaarheid binnen een verder sterk door mannelijkheid gedomineerde omgeving.
Bijna concertante
De ouverture werd in een ongewoon snel tempo ingezet; het klonk te gehaast, maar herstelde zich snel onder Asher Fisch die verder zeer dienstbaar aan de zanders was en toch voor voldoende dynamiek zorgde.
Elmina Hasan (Carmen) zong met heldere, jeugdige kracht en zong veel naar het publiek, soms bijna als showelement. Dat spelen met bijna concertante uitvoering is voor zangeres en publiek heerlijk want we komen toch ook om vermaakt te worden en mooie aria’s te horen.
Morales, gezongen door Alex Ilvakhin, van de operastudio in Wenen klonk fris, luid en markant met een klein beetje scherpte, terwijl Anna Bondarenko (Micaëla) een volle, zelfbewuste vrouw neerzette, iets minder onschuldig gelukkig dan je vaak ziet of zoals de bespottelijke maria-achtige aankleding in Antwerpen. Escamillo (Christian Van Horn) had een forse stem en prima podium aanwezigheid. Don José (Freddie De Tommaso) raakte diep toen hij over zijn moeder en zijn verliefdheid op Carmen zong, goed voor een traantje. Hij gaf wel een hele eigen draai aan de rol waar ik me niet aan stoorde. Hij was te horen als tenor in Massa da Requiem in 2023 wat ik me niet kan herinneren, maar wel weet ik nog dat ik zijn Ismaele in Nabucco in 2020 ook heel opmerkelijk vond.
Female Gaze
Lang voordat het #MeToo-debat de machtsverhoudingen tussen mannen en vrouwen opnieuw scherp op de culturele agenda plaatste, legde deze enscenering in 1999 al bloot hoezeer Bizets opera draait om controle, bezit en vrouwelijke autonomie. Vanuit een female gaze verschuift de aandacht weg van Carmen als verleidster naar Carmen als vrouw die weigert zich te onderwerpen. Opvallend genoeg maakt Bieito haar niet tot een exotisch cliché of een allesvernietigende femme fatale. Integendeel: zij is een jonge, levenslustige vrouw die haar vrijheid als vanzelfsprekend beschouwt. De mannen rondom haar zien die vrijheid echter als een bedreiging. Morales, Don José en later Escamillo proberen haar elk op hun eigen manier te bezitten, terwijl Carmen zich juist aan iedere vorm van toe-eigening onttrekt. Dat perspectief wordt versterkt door de wereld waarin Bieito het verhaal situeert: een grensgebied vol soldaten, smokkelaars, prostitutie en machocultuur. De voortdurend aanwezige seksuele spanning is niet romantisch, maar bedreigend. De enorme vlaggenmast die het toneel domineert krijgt daardoor bijna de betekenis van een permanent fallisch machtsymbool. Ook Micaëla ontsnapt niet aan traditionele genderrollen, al maakt Bieito haar veel zelfstandiger en zelfbewuster dan gebruikelijk.
Veelzeggend is ook de aanwezigheid van het jonge meisje dat gedurende de voorstelling opduikt. Eerst speelt zij nog onschuldig met een flamencopop, later verschijnt zij opgemaakt en op hoge hakken tussen de volwassenen. Zonder expliciet te worden suggereert Bieito hoe patronen van seksualisering en machtsverhoudingen van generatie op generatie worden doorgegeven. Het meisje wordt zo een stille spiegel van Carmen zelf als wij dat toelaten.
Vrouw en Stier
Aan het einde van Bizets opera worden de moord op de vrouwelijke hoofdpersoon en het doden van de stier tijdens een corrida parallel aan elkaar getoond en komen duidelijk in de muziek terug: terwijl Don José zijn ex-geliefde vermoordt, juicht de menigte in de arena de succesvolle matador toe.
In het programmaboek wijst etnologe Carrie B. Douglass op de parallellen tussen de stier in de arena en de positie van vrouwen binnen de Spaanse erecultuur. Die gedachte krijgt in Bieito’s slotbeeld een bijzondere scherpte. Nadat Carmen haar vrijheid nog eenmaal heeft opgeëist; ‘Vrij geboren, vrij zal ik sterven’, wordt zij door Don José vermoord. Haar lichaam wordt vervolgens weggesleept op een manier die onwillekeurig doet denken aan de afvoer van een gedode stier na een corrida. De parallel is onontkoombaar: zowel de stier als Carmen worden uiteindelijk vernietigd omdat zij zich niet laten onderwerpen. Daardoor verandert de betekenis van de opera fundamenteel. Carmen sterft niet omdat zij te verleidelijk, te roekeloos of te hartstochtelijk is. Zij sterft omdat zij weigert eigendom van iemand anders te worden. Juist daarin schuilt de blijvende actualiteit van Bieito’s lezing van Bizets meesterwerk.
Verder kijken, luisteren en lezen
**Hele Carmen uit Wenen in 2022
Carmen van Bieito in Barcelona in 2024.
De auteur
