Het Festival Oude Muziek Utrecht is begonnen en hoewel er niet heel erg veel opera geprogrammeerd staat, zullen Neil van der Linden en Olga de Kort verslag van enkele vocale hoogtepunten uitbrengen. Neil van Linden was op 30 augustus in de Domkerk voor een concert door The Marian Consort, met als titel “De vergeten stem van Lusitano”.

Was Vicente Lusitano de eerste componist van Afrikaanse komaf sub-Sahara Afrikaanse of deels Afrikaanse komaf in Europa, wiens werken in druk verschenen?

Vicente Lusitano (1520-ca 1561), geboren in Olivenzo, toen gelegen in Portugal, nu in Spanje, was lange tijd een rijzende ster en won zelfs een prijsvraag van het koor van de Sixtijnse Kapel. Maar op gegeven moment verdween hij uit de geschiedenis. Daarover bestaan verschillende hypotheses.

1: Er verdwenen in een tijd dat persoonlijke biografieeën nog niet zo in zwang waren wel meer personen uit de geschiedenis. 2: Het was een turbulente tijd, met opkomend Protestantisme. Op gegeven moment duikt Lusitano nog even op in Baden Württemberg, en dan niet als katholieke priester maar als getrouwde Protestantse componist. 3: Maar ook, zo wordt ook wel gesteld, dat hij als ‘zwarte componist’ toch niet helemaal kon doorbreken in de Roomse coterie.

Hoe “Afrikaans” Lusitano was staat overigens niet precis vast. Er zijn aanwijzingen dat in elk geval zijn moeder uit (sub-Sahara) Afrika kwam, maar zijn vader mogelijk een ‘witte’ Portugees. Ten tijde van het Emiraat van Córdoba en de latere Andalusische rijken staken ongetwijfeld musici van Afrikaanse komaf over naar het Iberische schiereiland. Maar hun muziek is conform de orale Oosterse traditie niet in druk verschenen, vandaar de toevoeging ‘eerste componist van Afrikaanse van wie werk in druk verscheen’.

Het Marian Consort en dirigent Rory McCleery waren pioniers in de herwaardering van Lusitano, al had ik al over Lusitano gehoord via een vriend, een Oude Muziek- en Portugal-liefhebber. Ik ging op speurtocht, en het was mooi meegenomen dat net rond die tijd de eerste geheel aan Lusitano gewijde CD uit kwam, van het Marian Consort.

Eindelijk maakten componist en het Marian Consort hun opwachting tijdens het Festival Oude Muziek. Maar om tegelijkertijd van een eventueel Lusitano only– stigma af te komen presenteerde het ook tijdgenoten, de mij onbekende Ghiselin Danckerts, wiens fenomenale ‘Laetemini in Domino’ verpletterend werd uitgevoerd, en de toenmalige concurrent van Lusitano, Nicola Vicentino, en van componisten van een meteen daaropvolgende generatie, Orlandus Lassus en Tomás Luis de Victoria. En dat beviel allemaal prima.

Klank

Het ensemble heeft een eigen voldragen klank, met prachtige stemmen, twee heldere, maar tegelijkertijd karaktervolle sopranen,Caroline Halls, Victoria Meteyard ,en twee idem dito alten,Joy Sutcliffe, Sophie Overin, maar ook een zeer uitgesproken, priemende tenor van Ed Woodhouse en de iets zoetgevooisdere Will Wright, en twee welluidende bassen, Jon Stainsby en Orlando Barton Hodges.

En er klinken net genoeg rafelrandjes. De klank is gelukkig niet zo steriel als die van bijvoorbeeld Stile Antico en hun bleke imitatie van de Tallis Scholars, om maar te zwijgen over akelig gladjes zingende Apollo Five en Tenebrae, ensembles die op klassieke radiozenders populair zijn met al dat nikserige pseudo-religieuze neo-klassieke repertoire, wat mij betreft en wie het wat mij betreft verboden zou moeten worden om zich met Renaissance-muziek bezig te houden. Enfin, afgezien van Stile Antico nodigt het Festival Oude Muziek zulke ensembles nooit uit… maar och hé, ik zie dat Tenebrae dit jaar wel degelijk in het festival zit, met muziek van Byrd. Maar misschien zullen ze zich nu van een wat andere kant laten zien?

Want hé mensen, de tijd van deze componisten was een zeer bewogen tijd, met godsdienstoorlogen, successiestrijd of gewoon puur imperialisme, en in deze tijd was ook de slavernij in volle gang, vandaar misschien dat de veronderstelde moeder van Lusitano in Portugal was terecht gekomen, en dat was ook in de muziek te horen, inclusief de klank van de muziek. Interessant is daarom ook de afbeelding die het Marian Consort op hun CD zetten, ontleend aan de De aanbidding van de Wijzen uit het Oosten door Hans Baldung Grien uit vermoedelijk 1506 of 1507, geschilderd in Baden Württemberg, waarop we ongeveer voor het eerst twee realistische afgebeelde Afrikaanse zwarte personages zien op Europese schilderkunst vanaf de vroegmoderne tijd. Waaruit we mogen afleiden dat Grien daar die in Duitsland ook echt Afrikaanse personen heeft gezien. Nu ja, op dat moment was Maximiliaan I de keizer van het Heilige Roomse Rijk, waarvan de Nederlanden ook deel uitmaakten, en was hij ook heerser over Habsburgs Spanje. Dus migratie van mensen van het Afrikaanse continent was best mogelijk, ook vrijwillige migratie.

Wat de zangstijl betreft, het is niet ondenkbaar dat vanuit het Iberisch schiereiland restanten van Noordafrikaanse en Andalusisch-Islamitische en -Joodse muzikaal technieken over Europa uitwaaierden.

Programma

Het programma omvatte naast Lusitano’s ‘Heu me Domine’ twee sprankelende motetten, ‘Regina caeli laetare’ en ‘Sancta Maria’, vervolgens de omfloerste mystiek van ‘Aspice Domine’ en tenslotte mijn favoriet, ‘Inviolata’, Lusitano’s achtstemmige adaptatie van een vijfstemmig motet van Josquin Desprez, en nog indrukwekkender dan het origineel. Je kunt je voorstellen dat de pauselijk kapel jury hiervoor definitief voor de bijl ging.

Verder beschouw ik het al een interessant steek onder water dat men ‘Heu mihi Domine’ van aartsrivaal Nicola Vicentino ook op het programma zette, de componist en eveneens theoreticus, die er volgens sommigen medeverantwoordelijk voor was dat Lusitano min of meer uit de annalen verdween, en hem intussen deels plagieerde. Heu, niet verkeerds aan, maar niks opvallends ook.

Maar goed, ik ben bevooroordeeld. Want los van zijn veronderstelde onaangename gedragingen wordt de muziek Vicentino wel degelijk hoog aangeschreven door de muziekhistorie, ook op CD’s waarop Vicente Lusitano en Nicola Vicentino soms broederlijk naast elkaar voorkomen met titels al Chromatic Renaissance of Strana armonia d’amore, chromatische polyfonie van vóór Gesualdo, die het concept tot het uiterste zou oprekken.

Verder kijken, luisteren en lezen

Vicente Lusitano – Inviolata | The Marian Consort

“Heu mihi Domine” by Nicola Vicentino door het  Marian Consort

“Heu me, Domine” by Vicente Lusitano sung by The Marian Consort

Een eerdere, beknoptere, ook nog wat minder doorwrochte versie schreef Neil van der Linden voor Basia Jaworski’s blog Con fuoco.

In 2025 voor Het Nederlands Kamerkoor werk van Lusitano uit.