In het project “By her absence” belichten sopraan Elisabeth Hetherington en het Orkest van de Achttiende Eeuw olv. Benjamin Perry Wenzelberg werken van de indertijd succesvolle Weense componiste, zangeres en pianiste Marianna Martines Haar muziek werd geplaatst naast die van tijdgenoot Joseph Haydn en een nieuw werk van Kate Moore.

De welgestelde familie van Marianna Martiens huisde in een appartementencomplex, het Altes Michaelerhaus, waar op dezelfde verdieping ook de ster-operalibettist en hofdichter Pietro Metastasio woonde. Marianna kreeg ook les van hem. Het appartementencomplex herbergde nog meer grootheden, zoals Napolitaanse operacomponist Porpora , die haar zangles gaf, en in zijn studiejaren woonde ook de jonge Haydn woonde er en kreeg er ook lessen van Metastasio en Porpora. Eerder had ook de befaamde castraatzanger Farinelli had er verbleven. Dus, Martines werd geboren temidden van de muzikale beau monde van Wenen. Ze stond ook in contact met Mozart, die haar muzikale salons bezocht en klavierduetten met haar speelde. En ze was ook gezien bij het keizerlijke hof; haar twee broers werden op zeker moment in de adelstand verheven; maar zij dan overigens weer niet.Toch is ze grotendeels vergeten. Waarom?* Wat niet hielp is dat ze op latere leeftijd misschien ophield met componeren, maar ook dat in 1927 een groot deel van haar familiearchieven bij een brand verloren ging. En… een professionele betrekking als musicus was voor een vrouw van haar stand not done. Nou hoefde dat ook niet om den brode, ze was vermogend genoeg. Maar daardoor werd ze ook wel geregeld als ‘dilettant’ gezien. Maar ja, was Gesualdo de graaf nou wel of niet ook een ‘dilettant’? Borodin, de chemicus, Diepenbrock, de gymnasiumleraar?

Achterstand voor vrouwen

Men kan zich, met de uitvoerenden van dit concert afvragen of componerende vrouwen sowieso een achterstand hebben bij de erkenning van hun muziek. Zoals dat trouwens ook voor vrouwelijke wetenschappers en beeldend kunstenaars geldt.

Barbara Strozzi brak anderhalve eeuw eerder ook door, maar zou ook eerst weer vergeten worden. En geldt zoiets niet ook voor Pauline Viardot, Ethel Smythe, Henriette Bosmans, Florence Price? Gezien het feit dat Kate Moore nu overal wordt uitgevoerd, en met haar ook vele andere componerende vrouwen, blijken de omstandigheden misschien nu pas beter. Maar misschien ligt dat eraan dat relevantie van de componerende mannen in de klassieke minder is geworden. Maar hé, in de popmuziek zetten singer-songwriters als Taylor Swift, Beyoncé, Lady Gaga en Billie Eilish de toon, en in hun kielzog is er nog weer een golf vrouwelijke singer-songwriters opgestaan; afgelopen weekeinde kreeg de rijzende Britse ster Olivia Dean laaiende recensies naar aanleiding va haar optreden in Ziggo Dome. Gemeenschappelijk kenmerk: ze hebben veelal alle touwtjes van hun carrière in handen. Iets trouwens dat in de Arabische wereld eerder Umm Kulthum eerder al glansvol deed. En Tina Turner en Cher namen het heft op zeker moment ook in eigen handen. Wel, Ethel Smythe liet zich overigens ook niets wijsmaken, al bracht haar suffragette-activisme haar wel een tijd lang naar de gevangenis.

Ligt het dan misschien aan de cultuur van de klassieke muziek? Het zou zinnig kunnen zijn de klassieke muziek te vergelijken met de schilderkunst, met vrouwen als Artemisia Gentileschi, Angelica Kauffman, Catharina van Hemessen, Judith Leyster. Het feit dat velen ook deze schilderende vrouwen niet kennen zegt dan wel ook weer het een en ander. Maar ligt het in de literatuur dan soms misschien anders? Schrijven konden vrouwen in elk geval altijd braaf thuis doen: Betje Wolff en Aagje Deken, Mary Wollstonectaft, haar dochter Mary Shelley, Belle van Zuylen, en de Franse Olympe de Gouge, haar activiteiten overigens wel moest bekopen met een gang naar de guillotine, toen ze als pendant van het credo van de Franse Revolutie, de Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen (1789), haar Déclaration des Droits de la Femme et de la Citoyenne publiceerde (1793).

Vraag is dus ook of er aan Martines een Mozart of Haydn verloren is gegaan, of minstens een Salieri, Cimarosa of Cherubini.

Waarschijnlijk mede om op zo’n vraag om een antwoord te geven waren in het concert twee werken van Haydn opgenomen, een vroeg en een laat werk, voorafgaand aan Martines’ cantate Berenice, ah che fai, op tekst van Metastasio, (Haydn componeerde zijn Scena di Berenici op dezelfde tekst) het adagio uit Haydns vroege (zesde) symfonie ‘Le Matin’, en na die cantate de ouverture uit Haydns opera L’Isola disabitata (een opera op tekst van Metastasio). Je hoort dan dat Martines in deze cantate en in een andere cantate eerder in het programma, La Tempesta, ook op tekst van Metastasio, dat ze althans in deze werken dicht bij de school van Porpora bleef staan, terwijl Haydn met zijn Sturm und Drang verder gaat. Postuum kreeg ze het verwijt dat haar muziek al ‘ouderwets’ was, wat ook niet heeft bijgedragen aan blijvende bekendheid.

Napolitaanse stijl

Toch zijn deze stukken fraaie representanten van die muziek een tijd lang zo in zwang zijnde Napolitaanse stijl. Naast de twee genoemde cantates waren er een symfonie en twee cembalosonates, hier op fortepiano gespeeld door Benjamin Perry Wenzelberg, de tegenwoordig min of meer vaste dirigent van het orkest. En er was aan het eind ook nog een stuk in een geheel andere stijl, een verbijsterend mooi deel uit Martines’ zetting van Psalm 151 (ja, een apocriefe psalm), maar daar kom ik nog op terug. Pleitbezorgster voor Martines’ muziek en aandrager van het concept voor deze uitvoering, Elisabeth Hetherington, beweegt zich met schijnbaar gemak door de duizelingwekkende coloraturen. Het orkest klinkt fraai homogeen, zonder onvertogen tonen van het authentieke instrumentarium, behalve af en toe opzettelijk bij de hoorns en de fagot, die de componisten expres af en toe door hun noten dwongen om te piepen en te knarsen; Kate Moore liet dat in haar twee Misereres ook expres doen.

Theatraal

De uitvoering was ook onderdeel van een theatraal concept van Peter Leung. De karakters in de beide cantates schreeuwen om theatralisering, en in een regie van regisseur en van huis uit choreograaf drukt Hetherington, die zelf ook ervaring heeft in dansconcepten met het dansgezelschap LeineRoebana, niet alleen muzikaal, maar ook theatraal de dramatiek van Metastasio en Martines’ personages uit.

Op het toneel zien we in een decor ontworpen door beeldend kunstenaar Sophia Simensky een aluminiumconstructie met de contouren van een huis, een verwijzing naar het huis in Wenen waar Martines en de anderen woonden. Orkestleden dragen een aantal veelkleurige blokken rond, die deels ook de vorm van een huis hebben, en leggen die in telkens verschillende configuraties naast en op elkaar, met als hoogtepunt – letterlijk – een tamelijk hoge stellage, waar Hetherington opklimt en in een bijna-Maria ten Hemelvaart-setting het Magnificat-deel uit Kate Moore’s compositie vertolkt.

Misericordia

Dit Magnificat is onderdeel van nieuw vierdelig werk van Kate Moore, Misericordia (medelijden, genade), bestaat uit Sonetto, als eerbetoon aan Martines op een tekst van Metastasio, en – na de Haydn-stukken en Martines’ Berenice-cantate – deel twee, drie en vier op liturgische teksten, twee op passages uit de Miserere-tekst (psalm 52) en deel vier op de tekst van het Magnificat.

Stilistisch haakt Moore eigenlijk aan bij muziek van ruim een eeuw vóór Martines, Monteverdi misschien, maar om een componerende vrouw als voorbeeld nemen, bijvoorbeeld Barbara Strozzi. In de eerste drie delen lang aangehouden noten boven basso continuo-achtige passages en daarboven recitativische zanglijnen.

Knap hoe Moore de klankkleuren van het authentiek instrumentarium gebruikt om muziek nog sterker te maken, zoals in de Miserere-passages een paar keer ruig aangeblazen tonen en abrupte glissandi van de twee natuurhoorns, die als het ware verwijzen naar de duisternis en de horreur als we de kans zouden verkwanselen om de in de tekst zo vurige afgesmeekte vergiffenis en genade deelachtig te worden. Ahem. Amen.

Tijdens de Miserere-passages bestijgt Hetherington dus die stellage van decorblokken en eindigt die klimming aldus op zeker moment hoog boven de musici verheven. Dan breekt het Magnificat aan.

Madonna

Inmiddels wordt de betekenis duidelijk van de kleding die Hetherington draagt, een wit gewaad met daaroverheen gedrapeerd een blauwe mantel. In de programmatoelichting staat een tekening van Piero della Francesca’s Madonna della Misericordia uit zijn Polyptiek van de Misericordia, en als Hetherington zich aan het begin van het Magnificat, beschenen door steeds intenser wit licht, naar het publiek toedraait, is dat de lichaamshouding van Della Francesca’s Madonna-uitbeelding. Wat gebeurt er inmiddels tekstueel? Het is de passage uit het evangelie van Lukas met de lofprijzing van Maria wanneer ze haar nicht Elisabeth (!) bezoekt. Elisabeth is, na jaren kinderloos te zijn gebleven, hoogzwanger van Johannes de Doper. Maar Maria heeft nog maar net van een Engel te horen gekregen dat ze ook, ‘onbevlekt’, dus onbezwangerd, en wel, ook een zoon zal baren, de Messias, en ze barst uit in een tekst waarin ze God looft om zijn barmhartigheid jegens de nederigen. De uitbundige Magnificat-verklankingen door Bach en Monteverdi van deze tekst zijn bekend. Moore maakt er ook iets prachtigs van, als de sonore klanken van de Miserere-delen maken plaats voor een voor lyrische majeurharmonieën. Alles eindigt in een stralend Amen.

Dit werk moet een RadioIV-hit worden, en wat mij betreft de kitsch van het Magnificat van Jenkins en de gemaniëreerdheid van dat van Arvo Pärt verdringen.

Psalm 151

Tot besluit tonen Hetherington en orkest aan dat ook Marianna Martines kon transcenderen, in een compositie uit 1772, die in zekere zin ook teruggaat naar het 17^e-eeuwse madrigalisme van bijvoorbeeld Strozzi, maar tegelijkertijd vooruitgrijpt naar wat Mozart later zou doen, in aria’s als “Deh vieni, non tardar” uit Le nozze di Figaro (1786). Het is een deel uit een langere (en zoals ik op Spotify kon constateren ook in zijn geheel indrukwekkende) geestelijke cantate op basis van de, zowel door de katholieke als de protestantse kerk niet erkende en dus apocriefe, psalm 151. Bij Martines op een versie van de tekst in het Italiaans, A così indegni accenti, quasi rimango oppresso (“Bij zulke onwaardige verschijnselen word ik bijna overweldigd”), over hoe, volgens het Bijbelse verhaal David, een nederige herderszoon, de aangewezen persoon bleek om de Israëlieten te redden. Weer een tekst over God die partij kiest voor de armen en onaanzienlijken.

Verder kijken, luisteren en lezen

Lagrime mie van Barbara Strozzi door Elisabeth Hetherington.

Elisabeth Hetherington praat in een tweedelig interview uitgebreid over dit project en haar loopbaan tot nu toe.

*Deel een over haar passies

*Deel twee over Marianna Martines