Verrassende beelden in De Materie bij OBV
‘De Materie‘ van Louis Andriessen wordt in een nieuwe productie bij Opera Ballet Vlaanderen weliswaar aangekondigd als een ‘filosofische opera’, maar het werk uit 1989 is geen opera in traditionele zin. Het is veeleer te omschrijven als een oratorium met theatrale karaktertrekken. En inderdaad filosofisch van inslag. De première op woensdag 16 september in de Opera van Antwerpen toonde een uitwerking met verrassende beelden, ontworpen door de Franse regisseuse Phia Ménard.
Samen met de Amerikaanse theatermaker Bob Wilson, die tevens de regisseur was van de wereldpremière in Amsterdam in 1989, schreef Louis Andriessen een libretto op basis van geschiedkundige teksten en gebeurtenissen die zich afspeelden in uiteenlopende eeuwen. Overkoepelend thema van de vier delen is de verhouding tussen de materie en de geest in het menselijk bestaan.
In het eerste deel, getiteld De Materie, spelen beide punten los van elkaar een belangrijke rol. Het libretto opent met de gezongen recitatie van een historisch moment uit de geschiedenis van de Nederlanden. In het ‘Plakkaat van Verlatinghe’ verklaarden de Zeventien Verenigde Nederlanden in 1581 dat de Spaanse koning Philips niet langer werd erkend als souverein Heer der Nederlanden. Het was bijzonder om deze tekst in Antwerpen te horen; de stad maakte deel uit van het hertogdom Brabant dat een van de ondertekenaars was. Helaas moest Antwerpen zich in 1585 weer onder het bevel van Philips scharen toen Spaanse troepen de stad veroverden.
Dat was het begin van een uittocht van mensen en kapitaal naar de noordelijke Nederlanden, vooral naar Amsterdam. Die stad beleefde daardoor een geweldige opbloei, en werd een wereldhandelscentrum. Ironisch genoeg plaatste Andriessen als vervolg van het eerste deel een uitvoerige beschrijving van de scheepsbouw die vooral in Amsterdam tot ontwikkeling kwam.
144 keer
Met 144 krachtig dreunende slagen door een combinatie van slagwerkers opende het eerste deel. In steeds snellere ritmiek, begeleid door lichteffecten in het witte decor, werd de spanning opgejaagd om uit te monden in staccato-stijl gezongen Verlatingstekst door acht zangers uit het operakoor. Het begeleidend instrumentaal ensemble uit het opera-orkest met voornamelijk slagwerk, blazers en toetsinstrumenten waarbij twee vleugels en synthesizers, werd gedirigeerd door de Nederlander Bas Wiegers. In de royale akoestiek van het Antwerpse operahuis klonk deze scène fantastisch. Een flinke groep dansers van het Ballet Vlaanderen, gekleed in grijsblauwe battle-dress, vulde met krijgsachtige bewegingen (veel gebalde vuisten, grote sprongen) de tekst aan.
Hamerende slagwerkers
In een overgangsscène spanden de dansers lange koorden die vanuit de nok van het toneel werden neergelaten, en bevestigden de uiteinden aan lange, brede stroken decor. Op het moment dat de acht zangers overgingen in het reciteren van de scheepsbouwtekst, trokken de dansers de decorstukken omhoog zodat zij de ronde bodemspanten vormden van de rompen van te bouwen schepen. Een fascinerende verbeelding. Helemaal spectaculair werd het toen twee slagwerkers met ouderwetse hamers in een enerverende ritmiek op houten blokken sloegen alsof zij spijkers sloegen in scheepsrompen.
De lange citaten uit het scheepsbouwboek werd afgewisseld met fragmenten uit een traktaat van de Friese natuurkundige Gorleaus (David van Goorle, 1591 – 1612) die destijds een atoomtheorie ontwikkelde. Uit zijn traktaat koos Andriessen onder meer de zin ‘De ervaring leert ons dat de materie geen deel is van de essentie’. Gezet in een hoge ligging zong tenor Robin Tritschler met verbluffende kracht, boven de forse begeleiding uit, zijn partij, in afwisseling met een koorgroep.
Spitsbogen
In deel twee, getiteld Hadewijch, verwerkte Andriessen een tekst van de Vlaamse dichteres (dertiende eeuw). Zij werd bekend om haar mystieke verzen, visioenen en liederen. In de tekst die Andriessen uitkoos beschrijft zij haar verlangen om één te mogen worden met de Heer Jezus. Het zijn zinnelijke, erotische ontboezemingen die de componist van lyrisch krachtige, zelfs hartstochtelijke zangnoten voorzag, omringd door heldere blazersklanken. Die drukten de kolommen uit van een Franse kathedraal waar Andriessen in zijn verbeelding de visioenen liet plaatsvinden. Om de couleur locale aan te geven, trokken de dansers de spanten van de boot op vernuftige wijze omhoog om zo de spitsbogen van de gothische kathedraal uit te beelden. Even simpel als verrassend.
Mariabeeld
Katrien Baerts kleurde haar mooi lyrisch geluid met een geloofwaardige emotie. Gekleed in een blauwe mantel, het hoofd bedekt met een kap met aan de binnenkant goud glitterende stof, oogde de zangeres als een Mariabeeld. In haar bewegingen drukte Baerts een zinnelijke spanning uit. Meer erotiek sprak er uit de groep dansers die zich half ontkleedden en met schokkerige en weinig verhullende poses de ontboezemingen inkleurden.
Het derde deel, getiteld De Stijl, richt de aandacht op het werk van Piet Mondriaan (1872 – 1944). Hij werd in zijn ontwikkeling als schilder beïnvloed door de Nederlandse filosoof Mathieu Schoenmaekers. Die werkte een theorie uit over de geometrie van de lijn in het boek ‘Beeldende wiskunde’, waaruit het koor citaten scandeerde. Op zijn beurt schiep Mondriaan zijn beroemd geworden werken van gekleurde vlakken en zwarte lijnen.
Kleurpanelen
Forse panelen in de Mondriaan kleuren verbeeldden die schilderijen. Dansers in zwarte, glimmende kostuums bewogenobvpress in een chaotisch uitziende choreografie die mij deed denken aan Westside story, passend bij Mondriaans Newyorkse jaren. Zijn muzikale voorkeur voor dansen en voor jazz, benutte Andriessen om er lekker swingende klanken bij te laten maken. Aangezien dit deel vrij lang is en wat betreft beeldvorming in herhalingen viel, was dit een zwak element in de productie.
Draaiende cirkel
Het vierde deel heeft geen titel, maar verwijst naar de natuurkundige Marie Curie (eind negentiende eeuw), met haar man Pierre Curie beroemd geworden door ontdekkingen op gebied van straling. Dit vierde deel werd ingebracht door Bob Wilson. Qua tekst hangt het er een beetje bij. Ook muzikaal sprak dit deel mij niet aan. De citaten zijn uit persoonlijke herinneringen van Marie Curie aan haar overleden man. Regisseuse en scenografe Ménard ontwierp een wonderlijk ronddraaiend, fors bemeten cirkel, waaraan een klerenhanger met een zwart gewaad. Er werd wat omheen gedanst op een wit podium. Actrice Lies Pauwels (in een bonte avondjurk) klemde zich vast aan de constructie of zwierf wat rond terwijl zij uit de brieven van Curie citeerde. De scène eindigde met een serie van 144 doodsklokslagen, het contrapunt van het begin.
Verder kijken, luisteren en lezen
De video trailer van De Materie.
Uitgebreide introductie video over De Materie
De auteur
