Richard Wagners Siegfried van het Royal Opera House Covent Garden werd naar meer dan 900 bioscopen in 20 verschillende landen doorgestraald. In Nederland was de opera onder meer te zien in de Filmhallen in Amsterdam.

Ook Barrie Kosky’s derde aflevering uit zijn Ring-cyclus voor Londen was in de Nederlandse bioscopen te zien. De vorige twee waren geweldig. Siegfried is zo duidelijk een tussenopera in alle opzichten (dirigent Antonio Pappano spreekt van een soort Scherzo in een vierdelige symfonie), ook doordat Wagner het werk twaalf jaar heeft laten liggen tussen de tweede en de derde acte. Het is duidelijk ook niet de publieksfavoriet, bij de vorige twee zat de zaal boordevol, nu was de zaal voor driekwart gevuld. Dat zal bij de Götterdämmerung wel anders zijn, de meest substantiële en ook allerspannendste (imho) uit de Ring.

Boeiend

Toch wist Kosky er een uitermate boeiende avond van te maken, mede dankzij niet alleen de vocale maar ook de theatrale kwaliteiten van de zangers, die de soms lange dialogen en uitweidingen natuurlijk wisten te maken. Een Kosky productie zit natuurlijk overvol met dramaturgische accenten en visuele citaten uit andere discipline en het gevaar is dan dat je gaat zitten turven wat je allemaal hebt gezien met je slimme kop. En, Kosky doet het erom. Maar ik wil toch een indruk geven.

De verkoolde es uit Das Rheingold en Die Walküre keert terug. Die ‘Weltesch’, de wereld-es, is een mythologische boom uit de Germaanse mythologie. De naam was zoals bekend voor Wagner aanleiding om Das Rheingold te laten beginnen met een 136 maten volgehouden Es-groot akkoord. In het Engels heet de es ‘Ash’, wat ook as betekent. Was dat de gedachtesprong? Nou ja, Kosky’s verkoolde boom is elke keer veel meer dan dat. Kosky’s Ring speelt zich af in een wereld waar een enorme ramp heeft plaatsgevonden. Een natuurramp, of een door goden of mensen veroorzaakte ramp? Waarschijnlijk komen we het antwoord volgend jaar te weten in Kosky’s Götterdämmerung.

Duister

Bijna alles in Kosky’s decors is zwart: gitzwarte verten, een zwartgeblakerde loodrecht oprijzende achterwand als Walhalla en Mimes woning in de eerste akte van Siegfried is een verkoolde boomhut, die boven in die ‘Weltesch’ bungelt.

De duisternis zet dus de toon, totdat we in de laatste scène van de derde akte, op de plek waar Brünnhilde in Die Walküre door Wotan te slapen was gelegd, een weelderig bloemenveld vol kleuren zien. Het is in deze scène immers nieuwe ronde, nieuwe kansen voor de wereld. Het is waar Siegfried Brünnhilde uit haar slaap komt wekken en zich de romance tussen hen moet ontwikkelen, waaruit hopelijk, en in principe zonder bemoeienis van de goden, een generatie nieuwe mensen moet voortkomen die wereld gaat redden. We weten uit de Götterdämmerung al dat ook dit fout gaat aflopen.

Net als in de vorige twee afleveringen voert Kosky een zwijgend extra personage ten tonele, een oude naakte vrouw (atrice Illona Linthwaite)  de zwijgende gedaante van Erda, die in Das Rheingold en nu weer in Siegfried als zingend personage (Wiebke Lehmkuhl) voorkomt, de oermoeder, bij wie Wotan Brünnhilde heeft verwekt. Alsof ze zich in een andere dimensie bevindt (ik moet aan de vader-dochter-relatie uit Christopher Nolan’s Interstellar denken) observeert ze de gebeurtenissen, alsof ze telkens al weet wat er gaat gebeuren, maar zonder dat ze kan ingrijpen, behalve via de taal van dieren.

Onschuldig?

In de tweede acte plakt ze veertjes op haar huid en transformeert ze in de Waldvogel, nu mee-mimend met de sopraan die de rol van achter het toneel zingt (een virtuoze Sarah Dufresne). Bij Kosky is het dus Erda in de gedaante van Waldvogel die Siegfried waarschuwt voor de ware bedoelingen van Mime. En alleen Wotan tijdens twee scenes in de Ring en Siegfried in deze scene kunnen haar dus direct of indirect verstaan, en Siegfried pas nadat hij drakenbloed heeft gedronken en waarschijnlijk alleen omdat hij ‘onschuldig’ is. Nou ja, zo onschuldig is Siegfried al niet meer. Afgezien van de vele beren en wolven die hij voor de lol om zeep bracht schept brengt hij ook Mime, uiteindelijk toch zijn pleegvader, om, in deze enscenering in een schokkend in close-up in beeld gebrachte wurgscène. (Weer zo’n moment waarop Barrie Kosky zijn eigen ongelijk bewijst als hij beweert dat opera eigenlijk alleen in het theater moet worden genoten.) Als Siegfried daarover opschept tegen Erda/de Waldvogel zien we haar in close-up fronsen. Enfin, het is de Waldvogel/Erda dus, die Siegfried vervolgens vertelt over Brünnhilde die op een rots ligt te slapen tot een man die moedig genoeg is haar komt wekken.

In deze enscenering ligt Brünnhilde niet op een rots, maar dus in een fleurige bloementuin te slapen. En wel in de grond ingegraven/begraven? In Wagners libretto ontdoet Siegfried haar van haar helm en kuras, maar nu zien we hem haar zoeken alsof hij een lijk opgraaft. Eerst trekt hij een arm omhoog, die als hij die loslaat weer omlaag zakt. Maar na nog wat gegraaf, komt ze vervolgens langzaam uit eigen beweging tevoorschijn. Prachtig ontroerend gedaan.

Jeugdig

Tegen deze tijd zien we in de close-ups tekenen van vermoeidheid in het gezicht van Andreas Schager, de Siegfried. Dat is niet verwonderlijk aangezien hij in de regie van Kosky dan al bijna vier uur vrijwel constant heeft gesprongen, geklommen, gehuppeld. Zoals het een wildebras betaamt, maar Schager wordt in september wel al 55 jaar. Intussen zingt hij één van de zwaarste tenorrollen uit het repertoire, en gezien de kracht van zijn stem heeft Pappano het orkest nauwelijks hoeven inhouden.

Brünnhilde heeft gedurende Siegfrieds jonge jaren al die tijd kunnen slapen, maar het zal vooral ook zijn doordat haar vocale aandeel pas nu, aan het eind van de derde acte, begint, dat de vertolker Elisabet Strid fris oogt. Goden hebben de eeuwige jeugd (tenminste als Freia in de buurt is) maar Brünnhilde was aan het eind van Die Walküre door Wotan voor straf ook nog eens tot mens afgeschaald, en een regisseur moet er dan rekening mee houden dat zij volgens het libretto inmiddels minstens 35 jaar ouder is dan Siegfried. Kosky toont haar dan ook in een de belichting van een warme zomeravondzon. Van dichtbij lijkt ze wel een beetje op Nicole Kidman in Babygirl, die door regisseur Halina Reijn ook op eenzelfde manier werd uitgelicht, en in die film is haar personage ouder dan dat van haar in werkelijkheid ook bijna dertig jaar jongere tegenspeler Harris Dickinson.

De andere aankleding van deze laatste scène markeren in zekere zin overigens ook de cesuur in de totstandkoming opera, waarvan Wagner de derde acte immers pas twaalf jaar na de eerste twee actes voltooide, en waarin hij nu, zelf sadder and wiser, elementen incorporeerde uit Tristan und Isolde, die hij intussen had gecomponeerd.

Intussen had hij ook de als komedie bedoelde Meistersinger von Nürnberg geschreven, vol verwikkelingen die misschien alleen Wagner zelf als geestig ervoer. Kosky zorgt ervoor dat er om deze Siegfried eigenlijk meer te lachen valt. Met name om Peter Hoare’s Mime. Eerst lijkt hij de rol nogal vet aan te zetten, maar hij kan ongekend variëren in fysieke expressie, die wij als bioscoopbezoekers dan weer optimaal van dichtbij kunnen bekijken. Zijn dialogen met Wotan (Christopher Maltman) worden kostelijk uitgespeeld. Maltman zong de rol al in de vorige twee episodes. Teleurgesteld heeft Wotan zich half afgekeerd van de wereld en waart zo anoniem mogelijk rond als zwerver, Der Wanderer, die er in Kosky’s enscenering ook echt verlopen uitziet. Iedereen – met uitzondering van Fafner, die immers het goud bezit; daar kom ik straks op – ziet er trouwens smerig uit, Mime, en ook de Siegfried draagt kleren met vetvlekken en zweetplekken.

Beeldende kunst

Ondanks alles meen ik overigens in Maltmans Wotan Dürers zo melancholieke Selbstbildnis im Pelzrock (Zelfportret in Bontmantel) te herkennen, waarvan wordt gezegd dat Dürer zichzelf eigenlijk ook al Christus afbeeldt. Of was het de Christus van de aan Da Vinci toegeschreven ‘Salvator Mundi’? Past wel allemaal in deze Lijdensweek. En Hoares vierkante onderkaak en zijn roestbruine haar laten Mime wel een beetje op een versie van Wagner met lang vettig haar lijken. Of wilde Kosky, zelf Joods, en in Das Rheingold ook begaan met gediscrimineerde minderheden, de volgens sommigen door Wagner bedoelde karikatuur van de ‘Voddenjood’ in Mime accentueren?

Ook verder lijkt Kosky geregeld te rade te gaan bij beeldende kunst. In Wagners libretto in de tweede acte al lente, als Siegfried op weg gaat om de draak Fafner te verslaan. Maar bij Kosky is het midwinter, met sneeuw en ijs, waar bijvoorbeeld Erda blootvoets doorheen moet lopen. Maar zie, ze gaat op een bankje zitten, en als er dan sneeuwlokken op haar haar lange blonde haren vallen, lijkt ze eventjes op Botticelli’s ‘Primavera’, met bloemen in haar haar (en, en ook daar moet ik nu aan denken, op de naakte Venus uit Botticelli’s ‘Geboorte van Venus’). Die sneeuwvlokken die als bloemen neervallen zijn dan misschien ook een aankondiging van de zomerse tuin aan het slot van de opera waarin Brünnhilde uit het bloembed verrijst/wordt herboren.

Gouden draak

En dan is er dus nog Fafner, de Draak, door een geweldige Solomon Howard, die deze rol al in Das Rheingold zong (en in Die Walküre Hunding vertolkte). Fafner is nu uitgedost als een soort Papageno met een pak van gouden blaadjes, het Rijngoud. En om het Rijngoud af te pakken blijkt dat men hem moet villen. En dat terwijl Fafner eigenlijk iets goedmoedigs heeft. Hij heeft in Das Rheingold weliswaar zijn broer vermoord, maar maakt verder nou juist geen misbruik van zijn bezit. Siegfried rijgt hem evenwel zonder scrupules aan zijn zwaard. En dat terwijl de Reine Tor alleen wilde uitproberen of hij misschien bang zou worden van een draak, en hij vervolgens verder alleen geïnteresseerd bleek in Fafners grappig blinkende ring, dé Ring dus, en een leuke helm, de Tarnhelm, zonder nog een idee te hebben van wat hij er allemaal mee kan. Alberich, inmiddels ten tonele verschenen, gaat er dan met de rest van het Rijngoud vandoor. Hij wordt nog steeds vertolkt door de fantastische Christopher Purves, in Das Rheingold nog sprekend een tweelingbroer van Wotan, maar nu de enige die nog in net pak rondloopt.

Van alle personages die tot nu toe de revue zijn gepasseerd keren zoals bekend in Götterdämmerung alleen Siegfried, Brünnhilde en Alberich terug, maar waarschijnlijk ook Kosky’s zwijgende Erda. Ik zie uit naar een grote ontknoping. Voorlopig was een slecht teken dat in het slotbeeld van deze Siegfried ook achter de lieflijke bloementuin een gitzwarte muur bleek te staan.

Net tijdens de spannendste confrontaties tussen Siegfried, de Waldvogel, Mime, Wotan en Alberich vield het geluid uit Londen weg en moesten we het in de bioscoop met alleen beeld en ondertiteling doen. Nou ja, zo was Fritz Langs stomme film Die Nibelungen ook geconcipieerd, al was er toen meestal minstens een bioscooppianist of -organist die voor muziek zorgde.

Siegfried is in Covent Garden nog te zien op 6 april. In Nederland zijn er enkele bioscopen die Siegfried in een ‘encore’ aanbieden, zoals De Filmhallen in Amsterdam op 6 april om 13.00 uur en  Vue Alkmaar op 7 mei (19.00 uur) en 10 mei om 13.00 uur.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video trailer Siegfried.

Kijkje achter de schermen bij de rekwisietenafdeling .

Eerder dit jaar zong Andreas Schager de titelrol in Siegfried in Parijs.