Ileana Cotrubas geprezen & gevreesd
Met het overlijden van de Roemeense sopraan Ileana Cotrubas verliest de operawereld een van haar meest veelzijdige, expressieve en muzikaal overtuigende vertolkers. Zij is op 87-jarige leeftijd in haar geboorteland Roemenië in Boekarest overleden. Monique ten Boske, met een bijdrage van Bo van der Meulen, schreef dit in Memoriam.
Cotrubas wist als geen ander vocale verfijning te koppelen aan een diepgevoelde dramatische intensiteit, wat haar tot een geliefde gast maakte op de grote internationale podia.
Nederland & België
Nog vóór haar internationale doorbraak behaalde Cotrubaș haar allereerste grote succes op Nederlandse bodem. Tijdens het prestigieuze Internationaal Vocalisten Concours in ’s-Hertogenbosch won Cotrubas de Aaltje Noorderwier-Reddingius prijs, maar niet zoals vele media beweren drie eerste prijzen in opera, oratorium en lied. Die categorieën bestonden in 1965 nog niet. Dat de jonge Roemeense de jury met alle vormen van zangkunst had bekoord is echter wel degelijk waar en werd ook door vele journaliste benoemd.
Op bühne in Nederland en België
De beroemde productie van Giuseppe Verdi’s Rigoletto door De Nederlandse Operastichting in februari 1967 werd in de Nederlandse pers bedolven onder de lof. De tournee door het land trok veel aandacht, waarbij de 27-jarige Cotrubaș—die de rol van Gilda deelde met Wilma Driessen—de show stal. Hoewel de regie van deze enscenering officieel op naam van Franco Zeffirelli stond, werd de praktische bühneregie voor de Nederlandse herinstudering ter plekke geleid door de Belgische regisseur Jean-Marc Landier.
Op 18 oktober 1976 schitterde Cotrubaș in het Concertgebouw in Amsterdam naast Julia Hamari, Veriano Luchetti en Ruggero Raimondi in het Requiem van Giuseppe Verdi. Begeleid door het Concertgebouworkest, het Groot Omroepkoor en het Nederlands Vocaal Ensemble onder leiding van Riccardo Muti werd deze uitvoering eveneens op televisie geregistreerd.
Een artistiek hoogtepunt vond plaats tijdens het Holland Festival in het net geopende Het Muziektheater in Amsterdam. Samen met het ensemble van het Teatro Comunale di Bologna vertolkte zij de rol van Magda in Puccini’s La Rondine, onder muzikale leiding van dirigent Thomas Fulton en in een regie van Pierluigi Samaritani.
Cotrubaș zong al vroeg in de Brusselse Muntschouwburg (Théâtre Royal de la Monnaie). Zeffirelli’s grootschalige Rigoletto-enscenering werd in 1962 oorspronkelijk voor De Munt ontworpen, waar Cotrubaș de rol zong voordat de productie via Landier naar Nederland kwam. De Muntschouwburg vormde zo eind jaren ’60 een belangrijke Europese springplank naar podia zoals het Royal Opera House Covent Garden en de Metropolitan Opera.
Haar interpretaties van iconische rollen—zoals Violetta (La Traviata), Mimì (La Bohème) en Susanna (Le Nozze di Figaro)—waren door de jaren heen veelvuldig te horen via de Nederlandse en Belgische omroep. Critici prezen steevast hoe zij puur geluid ondergeschikt maakte aan dramatische waarachtigheid.
Geprezen en gevreesd
Ileana Cotrubaș was als mens net zo uitgesproken, gepassioneerd en eigenzinnig als op de bühne. In de operawereld stond ze bekend als een van de meest gevreesde ‘diva’s’ van haar generatie—al noemde ze dat zelf liever een compromisloze professionele standaard.
Vlak voor de première van Doniztti’s Don Pasquale bij de Metropolitan Opera pakte ze haar spullen en vertrok. Regisseur Jean-Pierre Ponnelle liet haar naar haar smaak idioot toneelspel vertonen dat haaks op de muziek stond; Cotrubaș weigerde haar naam daaraan te verbinden.
Aanvaringen met dirigenten: Als een dirigent de tempi te strak dicteerde en geen ademruimte liet voor de zangstem, legde ze de repetitie gewoon stil. Ze weigerde dienaren van de baton te worden als dat de vocale lijn beschadigde.
Samen met haar echtgenoot Manfred Ramin schreef ze het boek Die manipulierte Oper. Daarin haalde ze verwoestend uit naar moderne regisseurs, die ze openlijk bestempelde als “parasieten die de ziel van de compositie verminken voor hun eigen ego”.
Onbarmhartige masterclasses: Als docent was ze gevreesd. Kwam een jonge zanger onvoorbereid binnen of bleek het dramatische tekstbegrip ondermaats, dan stuurde ze diegene zonder pardon de zaal uit. In Cardiff Singer of the World 1995 werd eeen Masterclass van Cotrubas uitgezonden op de BBC-televisie. In die uitzending zien we de meester in alle genoemde aspecten van haar docentschap.
Of het “bitchy” was of pure vakliefde hangt af van wie je het vraagt: voor intimi en gelijkgestemden was ze een gepassioneerde perfectionist die vocht voor haar vak, maar voor veel regisseurs en intendanten was ze soms een absolute nachtmerrie om mee te werken.
Als jurylid van het IVC was Ileana Cotrubas meerdere malen te gast. Ooggetuigen spreken van op zijn minst onvriendelijk gedrag van de diva. Zichtbaar voor het publiek toonde Cotrubas haar voor -en afkeur voor bepaalde deelnemers, onder meer door een grote 0 op haar juryformulier te tekenen, zo groot dat iedereen het kon zien. In een van de edities verliet Cotrubas het Concours voortijdig uit onvrede met de keuzes van haar mede juryleden.
Persoonlijk leven en de ‘vliegende reddingsactie’
Haar steun en toeverlaat: In 1972 trouwde ze met de Duitse dirigent en musicus Manfred Ramin (een voormalig pupil van Herbert von Karajan). Ramin begreep het meedogenloze operavlak van binnenuit, werd haar rots in de branding en vergezelde haar vaak op reis. Ze kregen bewust geen kinderen, omdat Cotrubaș vond dat het nomadische opera-bestaan niet te combineren viel met een verantwoord gezinsleven.
Op 7 januari 1975 werd ze ’s ochtends in haar woning in Kent gebeld door La Scala in Milaan: Mirella Freni was ziek en Luciano Pavarotti had persoonlijk geëist dat Cotrubaș zou invallen als Mimì in La bohème. Met haastig ingepakte koffers is ze gevlogen en zonder repetitie op het podium gezet. Met 30 minuten vertraging begon de voorstelling; na haar eerste aria lag het publiek aan haar voeten en het eindapplaus duurde bijna een half uur.
Einde carrière
Ileana Cotrubaș beëindigde haar professionele podium carrière in 1990 op 51-jarige leeftijd. Haar afscheid op het operapodium vond plaats op 26 november 1990 bij de Wiener Staatsoper als Mimì in La Bohème. Eerder dat jaar nam ze eveneens deel aan het benefietconcert Opera Stars for Romania in Wenen onder leiding van Claudio Abbado.
Na 1990 hield ze zich strikt aan haar voornemen om niet door te zingen tot het verval intrad. Ze trok zich terug uit de spotlights om zich als gezaghebbend zangpedagoog te wijden aan internationale masterclasses. Ze ontpopte ze zich als een streng doch uiterst toegewijd docent. Haar bekendste pupil werd haar landgenote Angela Gheorghiu. Cotrubaș hielp haar niet alleen met vocale techniek, maar stoomde haar ook intellectueel en theatraal klaar voor de absolute wereldtop.
Van Ileana Cotrubas bestaan talrijke legendarische opnames zoals de Rigoletto onder leiding van Carlo Maria Giulini en La traviata met Placido Domingo onder leiding van Carlos Kleiber, Mahler 8 onder leiding van Bernard Haitink, een eveneens onder leiding van Haitink een prachtige Don Carlos op video uit Covent Garden met Luis Lima in de titelrol, en eveneens op video een La Boheme met Neil Shicoff. Haar vertolkingen van Manon, Lia in L’enfant prodigue en haar Micaëla in Carmen zijn onvergetelijk.
Haar artistieke erfenis, gekenmerkt door absolute toewijding aan de partituur en een ontroerende menselijkheid op het toneel, blijft een referentiepunt voor generaties na haar.
Verder kijken, luisteren en lezen
Masterclass met Ileana Cotrubas.
Tu che le vanita uit Don Carlos met Ileana Cotrubas als Elisabetta.
De auteur
