Filmmaker Laura Stek maakte de documentaire Giovanni/Carmen die aanstaande maandag op televisie te zien is. De film volgt theatermaker Giovanni Brand (32), zelf een Roma. Als Roma analyseert hij de beeldvorming rond Roma aan de hand van de beroemdste ‘zigeunervrouw’ uit de cultuurgeschiedenis: Carmen uit de opera van Georges Bizet. Hij deconstrueert de exotische clichés en stereotypeën en voegt daar door hem zelf gespeelde filmische interpretaties van het Carmen-personage aan toe.

Uit het persbericht: “Tegelijkertijd gaat de film over sociale mobiliteit en de vraag waar je thuishoort. Giovanni groeide op in twee werelden: die van woonwagens en die van de rijtjeshuizen. Tot zijn zestiende was hij laaggeletterd, nu schrijft hij zijn eigen theaterteksten. Zowel op het woonwagencentrum, waar hij worstelde met zijn queer-identiteit, als in de hoogopgeleide theaterwereld bleef hij zich een buitenstaander voelen.”

Clichés

Hij speelt het beeld na dat Bizets opera en librettisten Henri Meilhac en Ludovic Halévy van de ‘zigeunerin’ Carmen en ‘zigeuners’ in het algemeen schetsten, met respect voor hun personage maar ook vlijmscherp over de clichés en stereotypen commentaar leverend.

Met een enorme oranjerode sari zien we Giovanni Brand met wapperende lange haren door de gangen van een stierenvechtersarena rennen.

We zien hem ook naar een video met Maria Callas in de rol van Carmen kijken, waarvan Brand vindt dat Callas trots en noblesse uitdrukt. Maar naar aanleiding van Francesco Rosi’s film met Julia Migenes als Carmen merkt hij op dat de Carmen zich als een prostituée op de Wallen beweegt.

Brand leest passages voor uit de oorspronkelijke roman van Prosper Mérimée die uiterst racistisch zijn; wat dat betreft vallen het libretto en de opera nog mee. Carmen is een gevaar voor de maatschappij, vooral voor mannen. Maar de kenmerken die zij heeft worden niet zozeer aan een vrouw toegeschreven als wel aan een Roma.

De documentaire gaat deels ook over het maken van de documentaire, en we zien Brand in gesprek met de andere betrokkenen over de opzet. En met familieleden, waarvan één neef als jongen een kindster was van het levenslied.

Hij bezoekt ook de repetities van een opvoering van Carmen, in Sevilla vorig jaar. Hij spreekt dan met Maria Kataeva die de rol van Carmen zong. Voor haar is Carmen vooral ‘onvoorspelbaar’. Dus toch ook wel weer het stereotype.

En aldus switcht Giovanni Brand tussen de traditie van de opera en zijn eigen theaterambities en tussen het beeld van Roma in de wereldcultuur en zijn eigen ervaringen als Roma.

En uiteindelijk zien we de totstandkoming van zijn theaterstuk, dat een mengsel zou worden van parodie en échte inleving in het personage. In de repetitiefase krijgt hij hulp van een flamencodanseres. Die samenwerking gaat prima, met als gevolg dat als zij weg is en hij het verder in zijn eentje moet doen hij zich verlaten voelt. Een dramatisch moment in de documentaire.

Na beelden uit een café in Sevilla waar oudere mannen een stierengevecht bekijken zien we Brand in zijn eentje binnen in de enorme arena, en speelt hij de dood van Carmen.

De acteur Giovanni Brand zal verder moeten leven en het lijkt erop dat hij dat zal moeten blijven doen met zijn dualiteit.

Op maandag 5 oktober  om 22.45 uur is de documentaire Giovanni/Carmen van filmmaker Laura Stek te zien bij Het Uur van de Wolf (NTR) op NPO 2.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video trailer Giovanni/Carmen

Monique ten Boske over Carmen van Calixto Bieito.