HF installaties Anderson en Kjartansson
Neil van der Linden bezoekt een aantal muziektheater voorstellingen in het Holland Festival 2026. Veelal raken de voorstellingen de buitenlijnen van het genre opera, maar deed Wagner dat ook niet met zijn Ring en was Orfeo van Monteverdi niet iets geheel nieuws en ongehoords? Het Holland Festival biedt net als O. voorstellingen buiten de gangbare paden. Dit keer bezocht Neil twee installaties, van Laurie Anderson en Ragnar Kjartansson, in de Molen van West.
“You die three times”, aldus een uitspraak van componist en beeldend kunstenaar Laurie Anderson in haar geluidsinstallatie Your eyes in my head, waarvan de internationale première plaats had in het Holland Festival, in de Molen van West, gevestigd in houtzaagmolen De Otter uit 1631. Drie keer: “When your heart stops. When they put you in the ground. And the last time someone says your name.”
Het publiek, maximaal tien personen tegelijk zit languit op een comfortabele stoel, met koptelefoons waarop binauraal geproduceerde klanken te horen zijn, een opnametechniek waarbij geluid wordt vastgelegd met twee microfoons op oor afstand, waardoor subtiele verschillen in richting, timing en resonantie precies worden geregistreerd.
Het was misschien tijdens het Holland Festival, toen ik in juni 1982 haar concert en performance in Carré bijwoonde, in de tijd dat ze een heuse Nederlandse top 10-hit had gehad met ‘O Superman’* (en in Engeland zelfs plaats 2 bereikte), met het kenmerkende geluid van de vocoder (een synthesizer die de klanken van de menselijke stem bewerkt, die je dan bijvoorbeeld met een toetsenbord kunt manipuleren; niet te verwarren met het autotune van nu, waarmee je iedereen door middel van toonhoogteaanpassing zuiver kunt laten zingen, en waarmee je misschien niet alleen de zang van popsterren ‘zuiver’ maakt).
Anderson gebruikt de binaurale audio naar eigen zeggen om binnen het hoofd van de luisteraar te dringen, waarmee de luisteraar ook in het hoofd van een ander kan binnendringen. Niet alleen door de luisteraar het gevoel te geven op een andere locatie te zijn, door het geluid van over grind passerende personen, maar ook door kauwgeluiden alsof je zelf kauwt en het geluid van tanden poetsen, idem; nou ja, ik las dit achteraf, bij de geluiden die van binnenuit zouden moeten lijken te komen klonk het toch meer alsof iemand naast mij kauwde en de tanden poetste, vlak naast mij, dat wel. Het geluid van iemand die voorlangs over grind loopt klonk ook heel overtuigend, temeer omdat ik vanuit de locatie, een bijgebouw van de molen De Otter, precies uitkeek op een grindpad. Misschien was dit trouwens onderdeel van Andersons concept. De molen ligt aan de Kostverlorenkade en af en toe komt een Nijlganzenpaar met twee jonkies voorbij. Op gegeven moment barst het ouderpaar in een synchroon gegakel uit en even lijkt het alsof ze ter gelegenheid van het evenement het intro van Andersons O Superman aanheffen. Ik denk niet dat Anderson ook dit heeft geregisseerd. Wanneer één oudergans zich los maakt van het gezin, geeft hij of zij voor het raam een indrukwekkende modeshow met verentooi ten beste. De Nijlgans is eigenlijk een immigrant en de schelpjes en slakkenhuisjes die tussen van het grind liggen komen ook van elders. Aan de overkant van de vaart zag je intussen Amsterdammers, zo op uiterlijk te oordelen van allerlei achtergrond, voorbijfietsen, lopen, met hun kinderen spelen, hun lunch opeten of alleen gekleed in korte broek met hun melkfleskleurige lichaam voorovergebogen vredig lezen of misschien gewoon alleen maar de kruiswoordpuzzel van de dag invullen.
Op de koptelefoon horen we op zeker moment een hartslag, van heel dichtbij. Misschien toch onze eigen hartslag? En gaat die stoppen, of gaat die door?
Anderson vertelt dat ze in Varanasi in India was en een gesprek had met een Hindoe, die de eeuwige reïncarnatie uitlegde als iets dat zich alleen binnen je eigen hoofd afspeelt. “That is very lonely,” was Andersons antwoord.
Het drie keer sterven was toevallig de avond tevoren ook ter sprake gekomen in de voorstelling Sada van Oz Oz/Ossama Helmy.** Het wordt wel een toegeschreven aan Banksy, maar die heeft het weer van een ander. Hoewel varianten van dit idee teruggaan tot de oude Egyptische cultuur, komt het specifieke citaat over de “drie doden” uit het boek Sum: Forty Afterlives uit 2009 van neurowetenschapper en auteur David Eagleman. Het idee is dat zolang je naam wordt herinnerd en uitgesproken door degenen die van je hielden of je kenden, een deel van je geest voortleeft in deze wereld. Maar zoals Oz Oz stelde, iedereen die jou vergeet neemt een deel van jou mee.
Aan het eind van de geluidstrack keert de hartslag terug. En die stopt…
Maar toevallig laten de ganzen met hun geval horen dat zij er nog zijn, en dat wij nog kunnen horen; Oh, Superman!
“You must Learn to live without love, because love is not good for you,” is een zinsnede die telkens wordt herhaald in Ragner Kjartanssons video Sunday without Love, die als pendant van Andersons Your Eyes in my Head wordt afgespeeld in een belendende ruimte van de molen.
De IJslandse filmer, beeldend kunstenaar en componist Ragnar Kjartansson, landgenoot van festival-artist in residence Hildur Guðnadóttir, zal ik eeuwig dankbaar zijn sinds ik in Helsinki in het Kiasma museum zijn The Visitors zag, een installatie uit 2012 van rondom in de zaal opgestelde videoschermen met een verfilmd optreden van een groep musici die, verspreid over verschillende vertrekken (inclusief de badkamer) van de Rokeby Mansion in de staat New York, een prachtig gedragen lied met instrumentale begeleiding uitvoeren, waarbij het geluidsbeeld zo was vastgelegd dat je de piano van dichtbij hoorde als je langs de pianist op het scherm liep, en de zang en het geluid van de bas als je langs de badkamer liep, waar de bassist in bad lag. Het huis was bevolkt door een commune-achtige gemeenschap, waarbij zich een groep musici voegde, onder meer leden van de legendarische IJslands alt-rock groep Sigur Ros, en in één opname werd verfilmd hoe het gezelschap telkens een song, “Once again, I fall into my feminine ways”, herhaalde. Muziek en beeld waren tegelijkertijd zó gelukzalig en zó melancholisch. In 2019 verklaarde The Guardian The Visitors tot het tot dan toe beste kunstwerk van de eeuw. En er stond nogal wat moois in de betreffende top 25.
In Coronatijd toonde museum De Pont in Tilburg een overzicht van Kjartansson werk. Naast The Visitors waren daar onder meer A lot of Sorrow te zien, een ZES uur durende uitvoering van de song Sorrow , als project van het MoMa museum New York, door de VS art-rock band The National waarvan onder meer de broers Dessner lid zijn. (Bryce Dessner is ook bekend als ‘klassiek’ componist, hier te lande onder meer uitgevoerd door Amsterdam Sinfonietta, Het Muziek/toen nog Asko Schönberg e.a.) De video duurde ook zes uur. En ja, je ziet de uitputtingsslag. Ik ben zo lang mogelijk in De Pont gebleven om zo veel mogelijk van A lot of Sorrow te zien en in elk geval het begin en het einde mee te maken. Tussendoor kon ik mij ook onderdompelen in ander werk van Kjartansson. In zijn werk spelen herhaling en uitputting vaker een rol, en humor (zoals de titel A lot of Sorrow; en raad eens wat de toegift was – zie bijgaande clip.) Zo ook Bliss, waarin een operacast bijna TWAALF uur lang drie minuten uit de slotscène van Mozarts Le Nozze di Figaro herhaalt, vanaf het ‘Contessa perdono’ van de Graaf en het antwoord van de Gravin.
Erg fraai was ook Woman in E, dat live werd uitgevoerd. Een museumdag lang draait een in glitter geklede gitariste omgeven door een gordijn van goudkleurige slierten rond op een plateau en slaat het op de gitaar gemakkelijkste akkoord aan, e mineur. (De titel had dus ook Woman in e kunnen zijn.) Overigens wisselden verschillende gitaristen elkaar af.
In Sunday without Love, nu in de molen, houdt Kjartansson het simpeler. Ergens in een zomers zonovergoten, zo te zien noord-Europees landschap, zien we een verspreide groep mannen, vrouwen en kinderen in folkloristische klederdracht. Ze bespelen instrumenten en zingen een lijzig lied, net zo lijzig als dat in The Visitors, met genoemde, telkens herhaald openingsregels “You must Learn to live without love, because love is not good for you”. Het wordt eerst gezongen door iemand die misschien de vader van het gezin voorstelt, waarbij hij zich begeleidt op een ‘jazzgitaar’. Andere instrumenten in het ensemble zijn een cello, een viool en twee harpen die meer lijken op wat IJslands folkloremuziek-harpen zouden kunnen zijn. Af en toe zoemt kennelijk een insect vlak voor de camera langs en horen we het geluid. Een beetje een parallel met de natuur die Anderson binnen liet.
De kleding met name van de vrouwen is opvallend ‘ingetogen’, ‘bedekkend’, ‘sektarisch’ misschien; maar misschien was het de normale klederdracht binnen een bepaalde gemeenschap. Kjartansson zegt geïnspireerd te zijn door een ansichtkaart uit ongeveer 1950, vermoedelijk met de toenmalige kleurendruktechniek gemaakt, en dat soort kleuren zien we ook in de video. Maar hée, één persoon, een vrouw, heeft een jurk in een afwijkende kleur, paarsroze in plaats van hemelsblauw. Ze zit met de rug naar ons toe. Lijkt het alsof ze een donkere huidskleur heeft? Is ze een bediende, binnen een verder witte familie? Of speelt het feit dat ik nu net terugkom uit Zuid-Afrika mij parten? In de werken van kunstenares Mary Sibande draagt een telkens terugkerend personage genaamd Sophie, een zwarte huishoudster, dit soort kleding; Sibande laat haar vervolgens vervreemd zien aan boord van luxe scheepscruises en bij de Matterhorn, of recht op een groep militairen aflopend.
Even aangrijpend was een foto van de Zuidafrikaanse Apartheids-fotograaf David Goldblatt uit 1990 van een vrouw, ook bediende, in de woonkamer van haar bazin, met twee kinderen; het bijschrift vermeldde dat de vrouw en beide kinderen een paar maanden later zouden overlijden aan AIDS.
De vrouw in het paars-roze zingt wel mee, en op zeker moment hoor je haar de bovenstem voeren. Maar ze blijft de hele twintig minuten van onder haar kapje katatonisch voor zich uit staren. Nee, ondanks de idyllische omgeving in het zonovergoten landschap is de tot een video van twintig minuten uitgerekte familie niet lieflijk en gelukkig.
Zou je met al die passanten aan de overkant van de Kostverlorengracht die zonder het te weten het decor vormen voor Laurie Andersons geluidsinstallatie eenzelfde video kunnen maken?
En ja, na Sada de avond ervoor en deze double bill in de middag Ov zouden de liefde en de dood opnieuw verschijnen in het programma Spem in Alium van Vox Luminis met de dansers van de Japanse choreograaf Saburo Teshigawara.
Verder kijken, luisteren en lezen
**Neil van de Linden over Sada van OZ OZ.
De auteur
