Na de Nederlandse première op 5 november in de De Doelen in Rotterdam, hoorde Neil van der Linden Fire in my Mouth van Julia Wolfe in de NTR Zaterdag Matinee van 7 november.

Ironie wil dat Julia Wolfe’s oratorium Fire in my Mouth, over de erbarmelijke werkomstandigheden in een fabrieken in New York, waar bij een dodelijke brand in een textielfabriek 146 merendeels Joodse migrantwerkers omkwamen, werd uitgevoerd in de NTR Zaterdag Matinee, daags nadat Stephen Miller – de architect achter de steeds strengere maatregelen tegen al in de VS gevestigde migranten en zelf afstammeling van Joodse vluchtelingen uit Europa – door die andere derde-generatie migrant, de president van de VS, werd benoemd tot stafchef van het Witte Huis.

Het stuk is te zien als een protest tegen de behandeling van immigranten, toen en nu. Maar zoals Wolfe zelf zegt: ze wilde de vrouwen niet als slachtoffers tonen, maar als activisten, als vrouwen die de strijd voor hervormingen op de werkvloer aanvoerden.

Triangle Shirtwaist Factory Fire

Met het oratorium Fire in My Mouth (2019) herdenkt Julia Wolfe de Triangle Shirtwaist Factory Fire van 1911, die nog jaarlijks in New York wordt herdacht. Bij die brand op de bovenste verdiepingen van een textielfabriek in Manhattan kwamen 146 werknemers om, voor het merendeel jonge migrantenvrouwen die de armoede in Oekraïne en Italië waren ontvlucht, maar ook enkele mannen. Ze stikten in de rook, kwamen om in de vlammen of sprongen uit wanhoop van de negende verdieping. Er kwamen zoveel mensen om doordat de bovenste verdiepingen alleen met een lift bereikbaar waren, terwijl er trappen waren, waarvan een deur op slot zat, en verdere afdoende brandvoorzieningen ontbraken. Met koor, orkest en video weeft Wolfe archiefteksten, herinneringen, volks- en protestliederen tot zowel monument als aanklacht tegen uitbuiting en onverschilligheid.

Voor de gelegenheid dragen de koorleden van het Nationaal Kinderkoor en het Nationaal Vrouwen Jeugdkoor, ingestudeerd door Irene Verburg en László Nemes, kleding die de vrouwelijke fabrieksarbeiders toen droegen. Aan het begin van het oratorium zien we achter boven het podium projecties van de onderdelen van de kledingstukken die ze toen maakten, onder meer die ‘shirtwaists’ waaraan de fabriek haar naam ontleende: een blouse voor vrouwen die onder meer vrouwelijke arbeiders droegen.

Immigration

Tijdens het eerste deel, ‘Immigration’, zien we eerst de golven van de Atlantische Oceaan, waarover de migranten waren komen aanvaren, en plattegronden van de schepen waarin veel van de immigranten opeengepakt zaten; af en toe mochten ze bovendeks daglicht en lucht zien. Ik moest ook denken aan de slavernijschepen waarmee tot voor een paar decennia ook mensen over de oceaan waren aangevoerd, en de omstandigheden aan boord zullen misschien niet eens veel hebben verschild. Het vrouwenkoor zingt over de aanblik van het Vrijheidsbeeld, de bureaucratische perikelen en de wachttijden bij de douanedienst. Dan lopen ze omhoog links de trap op de zaal uit. We horen intussen ook volksmuziek-achtige zang, droevige Oost-Europees Jiddische muziek en ook wat monterdere Italiaanse klanken.

Factory

In deel 2, ‘Factory’, komen de vrouwen weer naar beneden, nu van links en rechts. Wolfe pakt uit met klanken die de werkvloer van de textielfabrieken verbeelden, tot aan fortississimo. Het geluid van de Mimes smidse in het Nibelheim in Das Rheingold lijkt er bijna bij in het niet te vallen. Als het achterliggende verhaal niet zo gruwelijk zou zijn, zou je bijna geloven dat het Rotterdams Philharmonisch Orkest en koor onder leiding van Brad Lubman zich bijna vol enthousiasme op al deze instrumentale kleurenpracht storten.

Protest

Maar de werknemers protesteren tegen de arbeidsomstandigheden, iets dat indertijd natuurlijk ernstig tegen de gevestigde orde inging. Dat komt in deel 3, ‘Protest’, aan bod. De titel Fire in my mouth verwijst niet naar de brand uit 1911, maar naar een uitspraak van de Joods-Oekraïense Clara Lemlich, die in 1909 een grote staking leidde in de kledingindustrie. In het Jiddisch sprak ze haar collega’s toe en moedigde hen aan het werk neer te leggen. Terugkijkend op haar leven zei ze: ‘Ik had toen vuur in mijn mond’. Het meisjeskoor komt van achter uit de zaal via het middenpad naar voren. Met de belichting gericht op de witte kleding lijken de rij van het meisjeskoor in het midden, de twee delen van het vrouwenkoor aan de zijkanten en het orkest op het achterste deel van het podium samen op een kruisbeeld.

Intussen hebben we archiefvideo’s gezien van de werknemers die het gebouw binnenkomen en de lift naar boven nemen, lichtprojecties die vlammen verbeelden en archiefbeelden van mensen die op straat, die, van achter politieagenten, naar de overkant van de straat kijken. Aan het eind wordt in alfabetische volgorde een lijst van omgekomenen gezongen. Merendeels vrouwen dus, merendeels met Joodse achternamen, daarnaast een aantal Italiaanse.

Samy Moussa

Nog iets wat toeval kon zijn, maar misschien ook een bewuste keuze:: de Matinee begon met een stuk van de Canadese componist Samy Moussa, wiens familie Egyptische wortels heeft. Nou ja, het merendeel van de inwoners van Noord-, Midden- en Zuid-Amerika heeft voorouders met een vrij korte voorgeschiedenis.

Zijn Nocturne ging in 2015 in première door het Orchestre de Montréal onder niemand minder dan Kent Nagano. Moussa is dit seizoen composer in residence van de NTR ZaterdagMatinee. In 2024 voerde de Nationale Opera zijn opera Antigone uit (in combinatie met Strawinsky’s Oedipus Rex) en in 2025 speelde het NedPho zijn symfonisch gedicht Elysium uit 2021. Mij bevallen zijn wat ik zou willen noemen neo-Bruckneriaanse harmonieën en instrumentaties zeer. Muziek waaraan ik ook moet denken is het prachtige Assisi van een eeuw geleden van Hermann Hans Wetzler, dat bijna niemand zal kennen, maar ook de late Sibelius en ook de duisterste passages uit de Götterdämmerung, vergelijkingen waar ik geen enkel bezwaar tegen heb, en bovendien is de muziek bij Moussa van een aangename compactheid en kernachtigheid. Hij munt uit in het uitdiepen van de lage instrumenten in het orkest, contrabassen, celli, de tuba, het lage hout van de basklarinet en de contrafagot, de laagten in de trombones en pauken en grote trom.

Ook in de klankrijkdom van de composities sloten de twee werken van deze middag goed op elkaar aan. En ook Samy Moussa’s klankkleuren zijn aan het orkest besteed. Wat klinken ze fraai dreigend en mysterieus.

Goed nieuws voor nieuwe muziek in de concertzaal trouwens: deze aflevering van de NTR Matinee was ongeveer uitverkocht, en ik meende een aantal schoolklassen te zien. Ook een idee voor de pogingen om nieuw publiek te werven via manifestaties bij popevenementen: in plaats van Beethoven 9 en 5 of Dvořák 9 leent de atmosferische muziek van vanmiddag zich ook voor een multimediale “immersive experience”.

Het concert van 7 november is terug te luisteren op NPO Klassiek

Verder kijken. luisteren en lezen

Fragmenten en interviews van de wereldpremière van Fire in my mouth in New York.

Neil van der Linden over Shelter met muziek van verschillende componisten, waaronder Julia Wolfe.