Callas, Berberian, Umm Kulthum, Lulu*, en ook een soort Catherine Deneuve die het achterste van haar tong laat zien. Vergelijkingen die door mijn gedachten schieten tijdens het optreden van Barbara Hannigan tijdens dit recital, Liederen van de hemel en de aarde, afgelopen zondag 25 oktober in het Muziekgebouw aan ’t IJ in Amsterdam met pianist Bertrand Chamayou.

Met hen heeft ze gemeen totale beheersing van elke stemwending en elk gebaar, maar daarin ook alles durven, tot de grens van enorme risico’s, maar altijd daar net niet overheen. Alles dat ze zingt en alles dat ze acteert wordt van haar. En dan is er die allure.

Spectaculair

Want in beide liedcycli van deze avond, Chants de terre et de ciel van Olivier Messiaen en Jumalattaret van John Zorn, moet ze halsbrekende coloraturen uitvoeren, precies intoneren tegen totaal verwarrende tegenmelodieën en harmonieën op de piano in, en kirren, fluiten en klikgeluiden maken, die allemaal exact moeten worden gepositioneerd. In Zorn moet ze zelfs haar hoofd in de vleugel steken om tegen haar eigen nagalm in te zingen. En dit alles doet ze terwijl ze uiterlijk uitstraalt alsof het allemaal de normaalste zaak van de wereld is. Helemaal normaal is het toch niet; in de twee cycli draagt ze twee verschillende spectaculaire creaties; maar ook dan is het alsof deze kleding de normaalste zaak van de wereld is. Beide cycli bevatten geestige elementen, en ook die weet ze te communiceren. Joyeus leunend tegen de vleugel, is ze niet alleen volleerd chansonnière, maar ook volleerd comedienne.

Dienstbaar

En piano-superster Bertrand Chamayou is haar begeleider. Waar Hannigan zich exuberant uit, houdt hij zich dienstbaar in. De pianopartijen zijn er qua technische veeleisendheid en benodigde expressiekracht overigens niet minder om. In Messiaen benadert hij de luciditeit die overeenstemt met het Christelijk-spirituele karakter van diens werk. De componist was toen nog jong en levenslustig, geïnspireerd door het geluk van zijn eerste huwelijk en de geboorte van zijn eerste kind, maar toch altijd ook steeds met de blik omhoog gericht naar de christelijke God.

Donker

De twee solo-piano stukken, Poème-Nocturne en Vers la flamme van Aleksandr Skrjabin die volgen tussen de twee liedcycli, krijgen van hem juist een mystiek-broeierige donkerte. Minder explosief dan in het Skrjabin-spel van bijvoorbeeld Richter of Horowitz, maar Chamayou laat de kleuren-synesthesie die Skrjabin in de muziek wilde leggen (muziek die tevens kleurenzin opwekt) perfect uitkomen.

Als ware leerling van de post-Strawinskiaanse avantgarde-school in de VS wil Zorn niet dat de muziek op zichzelf veel emotie uitdrukt. Maar de pianopartij heeft een ook schijnbare lichtheid die aansluit bij Messiaen. Messiaen componeerde vanuit een religieus perspectief, terwijl Zorn waarschijnlijk niet per se aanhanger is van de religie van de Sami’s, het Noord-Scandinavische volk aan wier mythologieën de teksten van de cyclus zijn ontleend – ook al staan de teksten overigens niet in de Sami-taal, maar in het Fins, een verwante taal, maar toch de taal die Sami wel beschouwen als de taal van de onderdrukker, althans van één van de landen waar de Sami-cultuur is gemarginaliseerd; de andere zijn Noorwegen, Zweden en Rusland.

Audi

Barbara Hannigan en Bertrand Chamayou droegen dit recital op aan Pierre Audi, die hen beiden met dit specifieke repertoire had uitgenodigd in het Festival d’Aix-en-Provence en de Park Avenue Armory in New York, maar die in mei vorig jaar overleed.

En hé, verdedigers van Louis van Dijk, Karl Jenkins, Joep Beving en Howard Shore in de Klassieke Top 400, die zeggen dat zij de zender ’toegankelijker’ maken — Barbara Hannigan en Bertrand Chamayou hadden full house. Ja, dit had Jan Wolff, de in 2012 overleden voormalig directeur van het Muziekgebouw, trouwens mee moeten maken.

Verder kijken, luisteren en lezen

Barbara Hannigan en Betrand Chamayou over dit recital programma (in het Engels).

*Barbara Hannigan las Lulu besproken door Franz Straatman