Concertante Orphée OBV evenwichtig en bewogen.
Opera Ballet Vlaanderen brengt Orphée et Eurydice van Christoph von Gluck in een aantal concertante uitvoeringen.
Ondanks zijn schijnbare eenvoud kent de mythe van Orpheus en Eurydice vele interpretaties. Het eeuwenoude verhaal wordt niet alleen gezien als een symbool voor de overwinnende kracht van de liefde, maar evengoed als een voorbeeld van de macht van muziek die wonderen kan verrichten en zelfs als de botsing tussen het individu en het onvermijdelijke lot.
Al deze lagen komen samen in de opera Orphée et Eurydice van Gluck, maar zijn muziekdrama gaat uiteindelijk toch over de kracht van de liefde. Het libretto is weliswaar nogal sober – wat destijds juist zeer vernieuwend was – maar in dit geval is het niet de complexiteit van de plotintriges die telt, maar de dramatische, expressieve muziek van Gluck zelf die alles goedmaakt. Gluck was niet voor niets de componist die de opera hervormde, door de obscure plots te zuiveren en zowel de muziek als het verhaal met een nobele eenvoud (noblesse et simplicité) te verrijken.
Orpheus in de onderwereld
Glucks tragédie-opera volgt het klassieke verhaal van de zanger en muzikant Orpheus, die de Furies moet sussen om zijn geliefde Eurydice uit de onderwereld terug te halen, mits hij haar onderweg niet aankijkt. Met zijn gezang weet hij de waakhond Cerberus te temmen en ook de wraakgodinnen en geesten naar zijn hand te zetten. Wat er vervolgens gebeurt, wordt door Vergilius en Ovidius nagenoeg op dezelfde manier beschreven: Orpheus kan de verleiding niet weerstaan om naar Eurydice te kijken. Glucks librettist, Ranieri de’ Calzabigi, vond echter een andere oplossing. In zijn versie is Eurydice zich namelijk van geen enkel verbod bewust. Ze voelt zich beledigd door de afstandelijkheid van haar echtgenoot en weigert het vredige Elyseum te verlaten. Het resultaat is bekend: Orpheus draait zich om en verliest Eurydice opnieuw. Toch loopt het verhaal bij Gluck goed af. Dankzij de bemiddeling van Amour krijgt de wanhopige Orpheus zijn geliefde alsnog terug, als beloning voor zijn grote liefde en trouw.
Diverse versies
De première van de oorspronkelijke Italiaanse versie Orfeo ed Euridice, met een libretto van Ranieri de Calzabigi, vond in 1762 plaats in het Weense Stadstheater onder leiding van de componist zelf. In 1774 herzag Gluck de partituur ingrijpend voor de Parijse productie, met een geactualiseerd libretto van Pierre-Louis Molina. In de bewerking van Hector Berlioz uit 1859 werd de opera nog grootser, expressiever en dynamischer. Bovendien werd er in deze versie de rol van Orpheus voor het eerst vertolkt door een vrouw: de beroemde mezzosopraan Pauline Viardot. Hoewel we tegenwoordig vooral gewend zijn aan een mezzosopraan of alt in de rol van Glucks Orpheus, wordt hij in zowel de Italiaanse als de Franse versie ook regelmatig gezongen door een tenor of countertenor.
Het Symfonisch Orkest en het Koor van Opera Ballet Vlaanderen (met koorleider Jan Schweiger) presenteert de versie van Berlioz, maar de muzikale leiding van Francesco Corti levert allesbehalve een standaarduitvoering op. Net zoals Berlioz destijds bewust schrapte of toevoegde wat voor zijn uitvoering (niet) relevant was, maakt ook Corti nu zijn eigen artistieke keuzes. Hij kijkt daarbij kritisch naar zowel de oorspronkelijke bedoelingen van de componist als de beweegredenen van de bewerker. Zo neemt hij de Dans van de Furies opnieuw op in de partituur en komt er het trio Tendre amour terug om de overgang naar de feestelijke epiloog en het slotkoor L’Amour triomphe beter te kunnen voorbereiden. Door elementen uit diverse versies samen te brengen, slaagt hij erin een levendige, bewogen en evenwichtige uitvoering neer te zetten die recht aan alle historische versies geeft.
Concertante uitvoering
Bij een concertante uitvoering is het spanningsveld tussen een tekstgetrouwe en een creatieve interpretatie veel kleiner dan bij een geënsceneerde productie. Er staat immers niets tussen jou en de muziek. Doordat het orkest en de dirigent in de Opera Antwerpen compact op het podium werden geplaatst en het koor in de diepte stond, bleef er precies genoeg ruimte over voor een minimale mise-en-scène. De drie personages (de opera kent slechts drie rollen) maakten hier heel effectief gebruik van.
De hoofdrol van Orpheus werd gezongen door de Oostenrijkse mezzosopraan Sophie Rennert die de innerlijke strijd van Orpheus ingrijpend en doorleefd kon overbrengen. Ze maakte Orpheus’ wanhoop tastbaar in de beroemde aria “J’ai perdu mon Eurydice” en schitterde in de hoopvolle, virtuoze aria “Amour, viens rendre à mon âme”, het spectaculaire slot van de eerste akte.
Orpheus kwam met zijn indringende smeekbeden overigens een stuk sympathieker over dan de nogal koppige en nerveuze Eurydice. Toch zette de Portugese sopraan Ana Quintans juist door die koppigheid en nervositeit een psychologisch overtuigende rol neer. De aria’s en duetten van de geliefden bouwden de spanning gestaag op. Quintans’ stemkleur ligt wel iets te dicht bij die van Rennert, wat vooral hoorbaar was in het trio Tendre Amour.
De Chinese sopraan Jiayu Jin straalde als Amour daarentegen een en al optimisme en vrolijke levendigheid uit. Met haar enthousiasme en positieve energie zorgde deze charmante blootsvoetse god van de liefde ervoor dat het verhaal alsnog goed afliep.
Unisono’s
Het koor bij Gluck ondersteunt en vertolkt de gemoedstoestand van Orpheus door met hem mee te rouwen. In de scène met de Furies wisselen koor- en solozang elkaar voortdurend af, wat de dramatische spanning vergroot. De krachtige unisono’s van het koor klonken indrukwekkend tegen een achtergrond van donkere orkestratie en onheilspellende tremolo’s in de strijkers. Een mooie bijdrage werd geleverd door koorlid Lies Verholle als Une Ombre Heureuse.
Het was een waar genoegen om zo’n expressief, subtiel en genuanceerd spelend orkest mee te maken, met het voortreffelijke spel van de koperblazers, de gebalanceerde en warme klank van de houtblazers en de prachtig uitgevoerde harp- en fluitsolo’s.
Met deze nieuwe productie herinnert Opera Ballet Vlaanderen ons eraan hoe mooi en tijdloos de muziek van Gluck is. Glucks melodieën zijn een uitstekend voorbeeld van hoe zelfs een sobere operataal diepe emoties kan overbrengen. Dat was des te meer reden om deze voorstelling in Antwerpen te gaan beleven.
Verder kijken, luisteren en lezen
Enkele jaren geleden was Rudolf Hunnik lyrisch over Sophie Rennert.
In 2024 bracht de Nederlandse Reisopera een intense Orphée.
De auteur
