Met een ononderbroken muzikale spanningsboog van anderhalf uur maakte dirigent Raphaël Pichon woensdag 11 november in het Concertgebouw indruk met een bijzondere uitvoering van Mozarts monumentale Mis in c-klein. Met zijn ensemble Pygmalion plaatste hij het onvoltooide meesterwerk in een zorgvuldig opgebouwde muzikale context, met werken van Bruckner, Mendelssohn en Schubert als opmaat. Het resultaat was een indrukwekkende muzikale eenheid, met een uiterst langzaam uitgevoerd Ave verum corpus als hemels hoogtepunt. Ondanks twee medische incidenten bleef de concentratie op het podium opmerkelijk groot.

Wie Mozarts onvoltooide Mis in c-klein (KV 427) programmeert, staat voor de vraag hoe om te gaan met het fragmentarische karakter van het werk. Raphaël Pichon koos met zijn ensemble Pygmalion niet voor een reconstructie van de ontbrekende delen, maar voor een dramaturgisch doordachte inbedding. Zonder pauze smeedde hij motetten en werken van Bruckner, Mendelssohn en Schubert samen tot een organische opmaat naar Mozart.

Een programma van negentig minuten zonder pauze is ambitieus, maar dankzij de sterke opbouw bleef de aandacht voortdurend gespannen. Het podium was goed gevuld met het orkest van Pygmalion, met daarachter het koor in twee verhoogde rijen en de vier solisten aan de linkerzijde. Vanaf de eerste noten van Anton Bruckners Christus factus est zette het koor groots in. De bassen maakten indruk met een weergaloos, bijna Russisch aandoend laag, zonder overdreven zwaar te worden. De tenoren sneden er scherp doorheen, terwijl de sopranen erbovenuit zweefden. Met beheerste dynamiek en prachtige gevormde dynamische bogen was de toon direct gezet.

Pygmalion vult de Grote Zaal

Pygmalion speelt op historische instrumenten en heeft een slankere bezetting dan een modern symfonieorkest. Toch liet het ensemble in de grotere werken niets liggen. De karakteristieke, transparante klankkleur kwam in de akoestiek van de Grote Zaal volledig tot haar recht. Pichon benadrukte de dynamische contrasten en liet in de werken van Felix Mendelssohn, waaronder Hora est en Da nobis pacem, de scherpe contrasten spreken tussen de koorblokken en energie de ruimte vullen. Zo ontvouwde zich een verrassend breed en vol klanktapijt, waarin koor en orkest vrijwel naadloos samenvloeiden.

Een hemelse canon

Voor Franz Schuberts Lacrimoso son io verraste Pichon met een ruimtelijk effect. Nadat de solisten het podium hadden verlaten, verscheen sopraan Sabine Devieilhe op het balkon tegenover het podium. Vanaf die positie etaleerde zij haar glasheldere stem. De sopranen van het koor antwoordden met een volle, resonante klank. Een verrassend en prachtig moment.

Schubert schreef dit korte a-capellawerk in 1815 als een driestemmige canon zonder specifieke stemsoortaanduiding (‘für drei Singstimmen’). De Italiaanse tekst is mannelijk geformuleerd, maar de drie stemmen kunnen zowel door mannen als door vrouwen worden uitgevoerd. Pichon kiest voor Devieilhe en de sopranen van Pygmalion. Hun ijle, kristalheldere en bijna hemelse klankkleur vormt een opmerkelijk contrast met de donkere, weemoedige tekst. Het werk fungeert als een ingetogen rustpunt tussen de grootschalige koorwerken. Ook op Pygmalions Cd Rheinmädchen uit 2016 is deze uitvoering met vrouwenstemmen vastgelegd.

Mozart klinkt verrassend modern

Na de negentiende-eeuwse romantici klinken Mozarts dramatische contrasten en harmonische durf opvallend modern en theatraal, met een bijna opera-achtige directheid. Met de Mis in c-klein zijn we aangekomen bij het titelwerk van de avond.

Het Kyrie klonk speelser dan de voorafgaande composities. Devieilhe blonk uit in lichtheid en helderheid, al misten de lagere passages soms wat volume en sonoriteit. Het Laudamus te kreeg in haar uitvoering een lieflijke in plaats van virtuoze benadering. Na een krachtige koorinzet in het Gratias volgde een spannend en fortissimo gespeeld Domine Deus, waarin mezzosopraan Xenia Puskarz Thomas opviel met haar warme, veelzijdige stemgeluid, maar ook een prima hoogte. Mozart schreef het werk voor sopraan I en sopraan II.

In het Qui tollis vulden de twee zangeressen elkaar prachtig aan. Puskarz Thomas legde een stevige, ronde basis, waar Devieilhe met haar heldere klokjesstem overheen zweefde. Bij het Quoniam zette de mezzosopraan krachtig in zonder Devieilhe te overstemmen. De dames zorgden voor een prachtige versmelting in de polyfone lijnen. Tenor Kieran Carrel vormde met zijn lyrische, krachtige stem en aangenaam volle klankkleur een mooie aanvulling. Ook zijn draagkracht viel positief op. In het daaropvolgende Cum Sancto Spiritu moest het orkest alle zeilen bijzetten om op te boksen tegen de indringende klankkracht van het koor die met perfecte articulatie de snelle fuga bracht.

Het Ave verum corpus als apotheose

Na een korte stemmingspauze opende het Credo met een bruisende orkestrale inleiding in vlotte driekwartsmaat. De strijkers speelden stuwende, staccato achtsten en snelle loopjes, terwijl blazers en pauken het ritme krachtig accentueerden. De muziek heeft de directheid en zwier van een opera van Mozart en staat ver af van de ingetogen kerkmuziek die in die tijd gebruikelijk was. Het frisse paukwerk klonk helder en precies, strak op de tel maar toch soepel meebewegend.

Omdat de tekst van het Credo erg lang is, laat Mozart het koor de geloofsartikelen grotendeels homofoon en syllabisch zingen: één noot per lettergreep. Het koor roept de geloofsbelijdenis krachtig en eensgezind uit (‘Credo! Credo!’), terwijl het orkest onvermoeibaar voortstuwt. Dat geeft het deel een enorme vaart en urgentie.

Het daaropvolgende Et incarnatus est vormde een absoluut muzikaal hoogtepunt. Devieilhe zong de partij zacht, ingetogen en met grote zuiverheid. Minstens zo bijzonder was de bijdrage van de drie solerende houtblazers. Traverso, hobo en fagot versmolten tot een betoverende klank, die met de sopraanpartij een prachtig gesprek aangingen en zorgden voor een bijna etherische klankkleurkarakter.

In de Mis in c-klein bestaat het Credo slechts uit twee delen: het bruisende openingskoor (Credo in unum Deum) en de intieme sopraansolo Et incarnatus est. De overige onderdelen van het Credo, vanaf de kruisiging tot en met het Amen, heeft Mozart nooit gecomponeerd. Ook het volledige Agnus Dei ontbreekt in de oorspronkelijke partituur. Het Sanctus, Benedictus en Osanna zijn daarentegen wel overgeleverd. Veel dirigenten gebruiken een moderne voltooiing, bijvoorbeeld die van Franz Beyer, Robert Levin of Helmut Eder, om de ontbrekende delen aan te vullen. Pichon kiest bewust een andere weg.

Precies op het punt waar Mozarts partituur het Credo onvoltooid laat, plaatst hij een ander werk van Mozart: het Ave verum corpus (KV 618). In een uiterst langzaam en gedragen tempo leggen koor en orkest het emotionele gewicht op iedere harmonische wending. De akoestiek van het Concertgebouw versterkt de verstilde intensiteit. Het werk krijgt zo een bijna sacrale betekenis: geen poging om de onvoltooide mis alsnog af te ronden, maar een muzikaal antwoord op wat ontbreekt. Het was het meest ontroerende moment van de avond.

Na deze verstilling volgden het Sanctus, Benedictus en Osanna, waarmee Pichon het programma afsloot. In deze speelse maar krachtige finale viel vooral de transparantie van het dubbelkoor op. Bariton Daniel Ochoa zong verzorgd en lyrisch, maar zijn stem miste in de lage baspartij wat fundament en projectie om in de Grote Zaal voldoende te dragen.

Concentratie ondanks incidenten

Dat het niveau gedurende de hele avond zo hoog bleef, was des te opmerkelijker omdat zich twee medische incidenten voordeden. Kort na het begin van Mozarts Mis in c-klein werd een sopraan uit het koor onwel. Op weg naar de uitgang zeeg zij ineen en moest door collega’s van het podium worden gedragen. Later werd ook een mannelijke bezoeker aan de rechterzijde van de zaal onwel en door medebezoekers naar buiten begeleid. Het Concertgebouw liet desgevraagd weten dat beide personen door de bedrijfshulpverlening waren opgevangen en dat het goed met hen ging. Ambulancezorg bleek niet nodig. Ondanks deze gebeurtenissen bleef de concentratie op het podium opmerkelijk groot. Pichon en Pygmalion hielden de muzikale spanningsboog tot het einde vast en maakten van Mozarts onvoltooide meesterwerk een overtuigend geheel.

Verder kijken, luisteren en lezen

Voor de echte liefhebbers een lange video met Raphaël Pichon over Mozarts Mis in C met Engelse vertaling.

Pygmalion gaf een ontroerende uitvoering van Ein deutsches Requiem.