Gewonnen gegeven aan Bilderschlachten
Neil van der Linden bezocht een aantal muziektheater voorstellingen in het Holland Festival 2026. Veelal raken de voorstellingen de buitenlijnen van het genre opera, maar deed Wagner dat ook niet met zijn Ring en was Orfeo van Monteverdi niet iets geheel nieuws en ongehoords? Het Holland Festival biedt net als O. voorstellingen buiten de gangbare paden. Als afsluiting bezocht Neil Bilderschlachten.
Wat een muziek, deze avond. En wat een voorstelling.
Musici van het Residentieorkest staan rond de parterre van de Amsterdamse Stadsschouwburg opgesteld. Vier strijkers, leden van het Asasello strijkkwartet, lopen in en uit en voor langs de orkestbak. Rondom klinkt blazen, snerpen, ‘ploppen’ op blaasinstrumenten en het geluid van strijkstokken die op de achterkant van strijkinstrumenten slaan. Benjamin Shwartz heeft de muzikale leiding.
Het klinkt als iets van Helmut Lachenman. Kan dat nog?
Maar in het programmaboek staan de namen Bernd Alois Zimmermann , vooral bekend van de zeker niet piep en kras-opera Die Soldaten,* en Brigitta Muntendorf (geb. 1982), een sterk in opkomst zijnde componiste, helemaal van nu (vele prominenten uit de klassieke muziek-wereld waren op het concert afgekomen).
En dan volgt, hè nee, een komische pantomime. Duitse humor, dat is zelden lachen man. (Duitse humor is vaak net zo flauw als deze woordspeling.) Er is ook Duitse nichtenhumor.
Oh, nee. Dansers verkleed als ‘grappige’, plastic dieren, die melige dansjes doen (kostuums ontworpen door Sita Messer).
Maar hé, opeens bewegen dansers met een soort krabbenogen boven op hun kop dwars over het toneel, als krabben over het strand, dat ziet er wel aardig uit. Het concept begint te wennen.
En hé, daar klinkt opeens harmonische muziek. Beetje in de stijl van Strawinsky’s ‘wrong note’ classicisme. Beetje Prokofjev Romeo en Julia ook, flard Mussorgsky Schilderijententoonstelling (“Bildschlachten einer Ausstellung”, vat u ‘m?), en nog veel meer. Langzaam, afgewisseld met gesproken (soms geschreeuwde) scènes gaat de muziek over naar die van
Berns Alois Zimmermans ballet Musique pour les soupers du Roi Ubu uit 1968, naar Alfred Jarry’s toneelstuk Ubu Roi uit 1896, dat als een mijlpaal van het begin van het modernisme wordt beschouwd, en een voorloper van het dadaïsme, het surrealisme en het Theatre of the absurd (vroege Beckett, Ionesco etc.) wordt gezien; en van Wim T. Schippers ook eigenlijk. De componist noemde zijn aanpak Muzikaal pluralisme.
Praetorius geïnstrumenteerd in de stijl van Anton Webern zoals die Bach instrumenteerde, met daar dwars door heen Schuberts Militaire Mars, Bach stukjes Eerste en Derde Brandenburgs concert zoals Webern die instrumenteerde, Strawinsky’ Dumbarton Oaks, genoemde flard Mussorgsky Schilderijententoonstelling, de opening van Beethovens Pastorale, iets uit Carmen natuurlijk, vervolgens nog meer Praetorius doorheen het hele stuk, Luthers Ein feste Burg, Zimmermans eigen Duitse tijdgenoten en directe voorgangers als Blacher, Henze en Fortner, en dan opeens gaat de muziek via een paar maten van iets Bartók-achtigs door naar de “mars naar het schavot’ uit Berlioz’ Symphonie Fantastique en Wagners Walkürenritt door elkaar heen, waardoorheen hij ook nog eens een akkoord uit Stockhausen’s Klavierstück IX vlecht (dat in Stockhausen’s origineel 280 keer moet worden herhaald, maar bij Zimmermann 631 keer, in een geheel dat hij “Marche du décervellage”/Mars van de Hersenloosheid noemt.
Zimmermans ballet is kort, 18 minuten, maar samen met bedenker, regisseur en choreograaf Stephanie Thiersch rekt Brigitta Muntendorf het geheel op tot een voorstelling van 70 minuten.
Je leert ook de afzonderlijke dansers kennen, ze krijgen steeds meer profiel, evenals de vier leden van het Asasello strijkkwartet, die elk ook theaterrollen spelen in dit audiovisuele pandemonium.
En je geeft je gewonnen.
Als je het goed uitvoert, wat hier gebeurt, werkt dit typische jaren zestig ‘antistuk’ in al zijn anarchisme niet gedateerd. Het is dan ook hecht, virtuoos geconstrueerd anarchisme. Zelfs de Praetorius en Bach, waarvan de uitvoeringspraktijk toen nog heel anders was, klinken actueel.
Op drie kwart van de voorstelling gaat het geheel eerst over in een werkelijk ontroerende aria, misschien van Muntendorf zelf in de stijl van een aria uit de laat-Renaissance of vroege barok, of misschien een bewerking door haar van iets uit die tijd, dat ik niet herken, De Rore, Lassus, of misschien wel Monteverdi, Barbara Strozzi of Francesca Cavalli.
Gezongen door… één van de dansers, degene die ook met die nichtenhumor begon, maar zich vervolgens ontpopte als een geweldige danser, die dus ook over een indrukwekkende countertenorstem blijkt te beschikken.
Het toneelbeeld is inmiddels steeds donkerder geworden en verloopt van al die felle kleuren uit het begin over naar donker okergeel, donkerbruin en zwart.
De dansers en de leden van het strijkkwartet groeperen zich in een tableau vivant dat doet denken aan beelden uit Goya’s Los desastres de la guerra (De gruwelen van de oorlog) en heffen een ‘alternatief’ Beethoven-slotkoor aan, dus niet uit zijn opus 125, de Negende, de muziek van de hoop, maar uit zijn veel melancholischer opus 130, een mooi lange melancholische bewerking voor koor en instrumenten door Muntendorf van de Cavatina uit het strijkkwartet opus 130.
Bilderschlachten betekent vast zoiets als slagers te werk gaan met beelden (en met muziek); maar het zijn in dit geval dan wel aardige slagers.
Brigitta Muntendorf komt naar het Muziekgebouw aan ‘t IJ op 3 december, in Brigitta Muntendorf’s Last Show met Het Muziek. Zou die titel ook weer Duitse humor zijn, die dan reuze mee blijkt te vallen?
Verder kijken. luisteren en lezen
Opname van Musique pour les soupers du Roi Ubu uit 1977 onder Michael Gielen waarin je het handschrift kunt volgen met vermelding van de door Zimmerman gebruikte citaten.
*Franz Straatman in 2024 over Die Soldaten van Zimmermann
Neil van der Linden over andere Holland Festival voorstellingen:
De auteur
