In het 37ste seizoen dat er in het Friese Spanga ‘verontrustende, komische en dramatische’ opera’s worden geproduceerd staat deze zomer Der Rosenkavalier van Richard Strauss bij Opera Spanga op het programma. Zoals altijd is de regie in handen van Corina van Eijk, in 2024 nog beloond met de Schaunard Award door lezers van Place de l’Opera. We spraken na de piano-generale over de keuzes die Corina maakt, om te beginnen voor dit complexe en grote werk.

Corina van Eijk: “De keuze is vooral een muzikale. Het is gewoon geniale muziek. Daarbij houd ik er erg van als de tekst echt overeenkomt met de muziek en dat is in Der Rosenkavalier zo geniaal. Maar zo geniaal dat het bijna té geniaal is. Toen ik dat werk voor het eerst hoorde, wist ik dat natuurlijk helemaal niet, want dat is 40 jaar geleden. Maar ik had wel al meteen iets van: “Oh, laat ik dat eens op de lange termijn goed gaan bestuderen, maar dat kan ik nu nog lang niet.” De liefde voor de opera is niet verminderd, ook niet toe ik er echt in dook.

Ik heb er met zo ontzettend veel plezier aan gestudeerd. Het was ook niet makkelijk. Je moet echt heel goed studeren. En natuurlijk, waar de zangers allemaal last van hebben, al die maatwisselingen waar je helemaal gek van wordt en dat bed aan geluid wat eronder ligt, daar heb ik als regisseur natuurlijk geen last van. Ik werk altijd heel precies en gedetailleerd en nu dus ook, maar hier was het nog veel preciezer. Het is zo geregistreerd dat de zangers overal Tjalling (Wijnstra, de dirigent) kunnen zien, zonder dat het publiek dat ziet.“

Der Rosenkavalier speelt in het eind van de 18de eeuw, maar de opera leent zich goed voor het plaatsen in een andere tijd. In welke tijd heb jij de opera gezet?

CvE:” Ik plaats het van de barok tot nu, dus we gaan door de tijd heen. We spelen daar heel erg mee. De Marschallin is oud-geld, dus barok. En Octavian ook, die denkt ook ouderwets. Ochs is een man van alle tijden en de familie van de heer van Faninal is nu. De notaris blijft in de oude tijd, blijft in de barok. De hoofdcommissaris, waar de Marschallin volgens mij iets mee gehad heeft, is ook barok. En de twee intrigantjes, opportunistjes, Valzacchi en Marianne Leitmeisterin, die zijn Bonnie en Clyde, dus die zitten weer ergens middenin. Dus eigenlijk alle tijden.”

Is er een rode draad in de regie?

CvE:” In de eerste akte hangen de portretten van der Marschallin en haar man, de Feldmarschal aan de muur. En aan het eind zijn er twee lege plekken. Dat zijn de plekken waar de kinderen hadden kunnen hangen. Merlijn Runia (de Marschallin) speelt ook echt dat ze kinderloos is tegen haar zin. Dat is heel subtiel gedaan, maar dat zit er wel in. Ik weet niet of het publiek dat ziet. Dat zijn gewoon suggesties.”

Ik zag de trailer en dacht: dat gaat er flink tegen aan in de zin van heel fysiek, heel seksueel.

CvW: “Heel erg. Ja, het gaat de hele tijd over seks, toch, of niet?

 Is het relevant hoe oud of jong de Marschallin eigenlijk moet zijn?  Ze is veel jonger dan men denkt. Het is een vrouw van dertig. En niet ouder dan dat. Maar is het voor jullie belangrijk?

 CvE:” Nee. Wat veel belangrijker is dat ze natuurlijk een probleem heeft, en daar moeten we natuurlijk iets mee. Ik bedoel, zij staat gewoon voor de tijd die verloopt. En Ochs trekt zich daar niks van aan want hij gaat met die 15-jarige Sophie trouwen. Er wordt gewoon gezegd: 15 jaar, vers uit het klooster. Pedoseksueel dus, want dat is het nou eenmaal tegenwoordig. Maar de Marschallin is eigenlijk niet veel beter, want zij doet het met een 17-jarige Octavian. Dus dan kan je wel zeggen:’ Ja, maar toen in de barok trouwden mensen allemaal jonger en werden niet zo oud´, Ja, oké, maar we voeren het nú op, dus we moeten daar nu wat mee. En daarom was de discussies tussen Merlijn en David (Visser die Ochs zingt en speelt) wel geestig. David zei steeds tegen Merlijn: ‘Je bent geen zeker pit beter dan ik.’ En dat is natuurlijk in wezen ook zo.”

De echtgenoot van de Marschallin is in de opera volledig afwezig. De Marschallin gaat gewoon haar eigen gang, met niet de eerste minnaar en niet de laatste. Dat zegt ze zelf ook. De Veldmaarschalk, die is er gewoon niet, die bestaat verder niet.

CvE:” Dat is niet waar. Want ze schrikt twee keer als ze met Octavian is; de tweede keer denkt ze dat het haar man is die hen bijna betrapt. En dus bij ons is hij ook heel erg aanwezig als een portret, waar ze zelfs ook een keer van schrikt.

En ook die ordonnans, die hoofdcommissaris op het eind, die is natuurlijk de brave ordonnans van de veldmaarschalk geweest. Toen dacht ik meteen, ‘Oh daar heeft ze natuurlijk een relatie mee gehad.’ Ze heeft het ook nog een keer heel nadrukkelijk over haar vreemdgaan. ‘Es war einmal.’ En dan zegt Octavian: “Wat was ooit eens?” Dan wordt hij razend jaloers. Het is echt een geweldig opgewonden standje. Nee, de echtgenoot is wel aanwezig.

Komedie

Het is een komedie. Ik heb Falstaff en Gianni Schicchi gedaan, de grootste komedies uit de operageschiedenis, vind ik. En die waren in principe niet makkelijker om te regisseren, maar dat ging wel sneller. Dat heeft alles te maken met de muziek, dat verschrikkelijke tellen. Dus de logica daarvan, omdat ik natuurlijk altijd alles op muziek zet, ging bij die twee opera’s sneller. Dat wist ik ook van tevoren, dus hebben we nu wat meer tijd genomen. En dan is Naoual (El Bousmaqui, de make-up artist), er natuurlijk lekker tegenaan gegaan. En Pieter (van Rooij) ook natuurlijk met de kostuums. Heel bont en heel fantasierijk”

Wat wil je met jouw versie van Der Rosenkavalier vertellen?

CvE:” Eigenlijk de manier waarop Ochs met alles en iedereen, maar vooral met vrouwen omgaat. Dat zit er toch wel weer heel erg in. En dan doorgetrokken naar Octavian. Dat vond ik wel leuk om te lezen dat Strauss dus zelf ook zei: ‘Octavian is eigenlijk een Ochs in de dop’, en dat zie je ook wel heel erg. Octavian is gewoon een kleine Ochs, dus de Epstein’s en de Andrews’ en de Trumps’ en allemaal dat soort gasten, en dan nog heel veel meer die we niet bij naam kennen.”

 De opera gaat niet over liefde, maar over status, geld en opportunisme van zowel de familie Ochs, de Von Lerchenaus, die zoeken geld, als die van Heer Faninal, die geld heeft maar status zoekt. Wat is Faninal voor man?

 CvE:” Hij heeft zijn geld verdiend met de wapenleveranties aan de Nederlanden (met name aan de Zuidelijke Nederlanden, die in de 18de eeuw nog onder het Habsburgse rijk vielen). Dat staat in het libretto. Het is natuurlijk iets wat tegenwoordig ook aan de hand is. Hoeveel wapens gaan er door de havens van Rotterdam, dus hoeveel verdienen wij daaraan? En nu helemaal met de wederopbouw van het wapenarsenaal van Europa is dat natuurlijk nog veel urgenter.

Fascisme

Maar Faninal is ook in het fascisme blijven hangen. Hij is een van de oude Oostenrijkse jongens die nog helemaal sympathiseert met het oude fascisme en dat steekt hij ook niet onder stoelen of banken. Hoewel, hij kan er eigenlijk niks aan doen. Zijn arm gaat steeds de lucht in. En dan probeert hij hem naar beneden te krijgen. Dat heb ik natuurlijk van Stanley Kubrick gejat (uit de film Dr. Strangelove).

Dus Faninal deugt echt helemaal niet. Op geen enkele manier. Hij huwelijkt zijn dochter uit. Kom op, dan deug je toch niet? Dus hem wilde ik sowieso naar het ‘nu’ halen, want dat gebeurt natuurlijk nog steeds. Dat soort verschrikkelijke kinderhuwelijken die worden gesloten.

Ochs is onwaarschijnlijk. Die kent geen grenzen. Die gaat gewoon door ieders aura heen. Geweldig. En dat doet David (Visser) vind ik zelf, magnifiek. Hij is ook natuurlijk gewoon Trump. Dat verkeerde zon tintje gegeven, wat soms een beetje rood uitloopt. Het is gewoon heel duidelijk. We winden nergens doekjes om”.

Bij Spanga wordt er nogal eens geknipt en geplakt in de opera’s. Wat heb je er dit keer uitgehaald? Wat gaan we missen als we de opera kennen?

 CvE:  “Nou, dan gaan we natuurlijk het terzet op het eind missen. Dan zal ik hem maar gewoon meteen op tafel gooien. Er zijn hele mooie plaatopnames van.”

Trio

Dit is toch wel iets wat je even uit moet leggen, waarom je dat doet. Je kunt heel veel schrappen en dit trio en duet, wat ongeveer het allermooiste is wat er ooit gecomponeerd is, erin laten. Dat had gekund, maar waarom niet?

CvE:” Er wordt heel vaak de suggestie gewekt dat die twee bij elkaar komen, dat ze op elkaar vallen. Ik denk dat Octavian zeker op Sophie valt, maar dat is ook gewoon vanwege het drama wat dan volgt. Ik denk als hij iemand anders was tegengekomen dan Sophie, dan was hij daarop gevallen. De heren von Hoffmanstal en Strauss zeggen ook dat de kans dat zij bij elkaar blijven uitermate klein is.

Ook in de muziek is het hoorbaar zeggen de muziekwetenschappers en ik wilde ook duidelijk maken dat die relatie het niet wordt. Vlak voordat het terzet begint heb je de dialoog tussen De Marschallin en Octavian en dan tussen Octavian en Sophie. Ontzettend mooi is, vind ik, dat de Marschallin eigenlijk heel strak zegt: ‘Ga maar, ga maar naar Sophie toe.’ Dat zegt ze heel strak, vanwege de pijn die het haar doet. Dan zegt hij: ‘Ja, maar je begrijpt het niet’, en dan gaat hij heel ingewikkeld doen. En dan zegt zij nog een keer: ‘Je bent een echte man.’ Dan gaat hij naar Sophie en zegt hij nogal laf tegen de Marschallin ‘Omdat jij het mij beveelt’.  Slappe lul, die dan best wel de macho gaat lopen uithangen: ’ Hé, wijfie, heb je geen goed woord voor mij over want ik heb je toch van de verloofde afgeholpen? Waarop Sophie zegt: ‘Ik had het me anders voorgesteld.’

En ja, ik dacht, dit wordt h’m gewoon niet. Het terzet en het duet daarna heb ik natuurlijk bestudeerd. En uiteraard vind ik dat ook prachtige muziek, maar toen dacht ik, ja, we kunnen hier gewoon eindigen. Het wordt hem niet. Punt. En dan heb ik er nog wel een twist aan gegeven. Maar daar moet je maar naar komen kijken. “

Maar je vindt niet dat je het publiek iets onthoudt. Alsof je ‘Nessun Dorma’ uit Turandot weglaat. Of ‘Vissi d’arte’ uit Tosca?

 CvE:” Ja, (diepe lange zucht) nee dus. Nee. Het is niet zo dat je als je dol bent op de Rosenkavalier je dan voor het terzet naar de Rosenkavalier bij óns komt. Ik denk niet dat het publiek in Spanga naar de Rosenkavalier komt voor het terzet. Het publiek weet dat dat kan gebeuren in Spanga. Ik wil een verhaal vertellen. Gelul! Ik wil een boodschap overbrengen!

Natuurlijk heb ik heel goed gestudeerd en geprobeerd om het terzet in stand te houden, maar toen dacht ik:’ Nou, ik ben gewoon zo grof om dit te doen.’ Met elke willekeurige Shakespeare wordt het gedaan. Met weet ik voor welke grote schrijvers wordt dat allemaal gedaan. Er worden boeken verfilmd waar niks meer van overblijft. Dat mag allemaal. Maar bij opera moeten we het doen wat er gecomponeerd is. Ik wil dit verhaal vertellen van de Rosenkavalier. En met een andere twist. Dus ik voel mij niet bezwaard. “

Het is jouw gezelschap. Het is jouw regie. Je mag doen wat je wilt, maar ik kan me voorstellen dat als je uit Hamlet “To be or not to be” weghaalt, dat men daar toch ook wel wat vraagtekens bij zou zetten, of niet?

 CvE:” Ja, maar voor mij is dus het terzet en het duet daarna niet “To be or not to be.” Ik vind Ochs zijn teksten, zijn geschreeuw meer ‘To be or not to be ‘ en de overhandiging van de zilveren roos zeer essentieel. Maar ook “Die Zeit, die ist ein sonderbar Ding” Die scènes kunnen er absoluut niet uit. Die zijn zo essentieel voor dit werk. Het terzet niet. Ja, weet je, het nemen van deze beslissingen, het maken van deze keuzes, deze coupures, is natuurlijk mijn probleem altijd al geweest. En daarom is het zo fijn dat ik hier zit in the middle of nowhere.”

Der Rosenkavalier van Richard Strauss gaat op 23 juli in premiere in Spanga.

Daarna loopt de voorstelling tot en met 13 augustus.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video Trailer van Der Rosenkavalier

Schaunard Award 2024 voor Corina van Eijk.

Ook opera in de winter, door Opera Spanga.