‘Jozef had een gewaad. Een gewaad met duizend kleuren, wat kon er nog gebeuren met Jozef?’ Deze zin komt uit een religieus kinderlied van het in de jaren zestig begonnen folk- en later relipopduo Elly (Nieman) en Rikkert (Zuiderveld). Met al die kleuren, wat zou er dan nog met hem kunnen gebeuren, was Jozefs redenering, zo staat het in Genesis. Maar er is van alles met hem gebeurd. Jozefs broers werden zo woest op hem vanwege die  bijzondere gewaad en zijn speciale dromen dat ze hem in een put gooiden en als slaafgemaakte verkochten. Ik moest aan Jozefs gewaad denken bij Amsterdam Rainbow Dress – Unfolded Voices in Studio Boekman van De Nationale Opera& Ballet

LGBTQIA+

Als je de zaal inloopt, zie je eerst een metershoge modepop die een veelkleurig gewaad draagt. Het gewaad heeft een doorsnede van 16 meter en is samengesteld uit nationale vlaggen van landen waar een LGBTQIA+-identiteit volgens de wet strafbaar is. De Dress, ontworpen als een mobiel monument, reist sinds 2016 de wereld over om aandacht te vragen voor LHBTQIA+-rechten en heeft inmiddels 49 steden in 32 landen bezocht; zij het natuurlijk niet in de landen waar BTQIA+-identiteit volgens de wet strafbaar is. De Amsterdam Rainbow Dress werd oorspronkelijk gecreëerd in 2016 door Mattijs van Bergen, Jochem Kaan, Arnout van Krimpen and Oeri van Woezik en werd dat jaar voor het eerst ontvouwen tijdens EuroPride Amsterdam.

Elk verhaal een stem

De Dress wordt nu gepresenteerd als onderdeel van een muziektheatrale installatie. Persoonlijke getuigenissen van twaalf queer personen uit verschillende delen van de wereld zijn door librettist Fleur Pierets omgezet in een libretto en vervolgens in een polyfone compositie op muziek gezet door Thomas van Dun. De verschillende stemmen van de polyfone compositie zijn per zanger (allemaal met een migratieachtergrond) apart opgenomen en worden per stem met een videoscherm en geluidsinstallatie systeem langs de vier wanden van de zaal rondom de centrale Rainbow Dress getoond. Bij elk scherm hoor je de desbetreffende zanger.

Op deze manier kreeg elk verhaal letterlijk een stem. Maar het idee verdeling van de stemmen over afzonderlijke videoinstallaties was ook geïnspireerd door de Covid-epidemie, zo vertelde de componist. Uit die tijd stamt bijvoorbeeld ook een aantal uit afzonderlijke registraties samengestelde YouTube-clips van Thomas Tallis’ niet minder dan 40-stemmige Spem in Alium. De mooiste is deze, door piepjonge zangers . Helemaal verkeerd is die associatie met de polyfonie van Tallis, en trouwens ook met die van bijvoorbeeld Gesualdo, om nog een reden niet. Thomas van Dun sluit daar ook in stijl zeker bij aan; heldere afzonderlijk bewegende stemmen die toch telkens naar harmonische texturen toe bewegen. Ik moet een beetje aan de emulatie van Gesualdo door Strawinsky denken.

Gezien de ernst van het onderwerp, de vervolgingen, de straffen, tot en met de doodstraf toe, is sfeer van Thomas van Duns ook net zo gewijd als die bij Tallis, Gesualdo en de late koorwerken van Strawinsky.  Het stuk zou ook los van dit project zeker niet misstaan in een programma van gewijde polyfone muziek; misschien ook met muziek van net zo grote componisten uit de Renaissance die om hun geaardheid werden vervolgd, Nicolas Gombert en Dominique Phinot. Laatstgenoemde werd in 1556 hoogstwaarschijnlijk geëxecuteerd, in Lyon, om zijn geaardheid.

Homogeen

Ondanks de complexe technische opzet met al die afzonderlijk opgenomen video’s die moesten worden gesynchroniseerd, klinkt Thomas Duns muziek natuurlijk en homogeen. Des te meer verbazing wekt het als hij vertelt dat een deel van de zangers geen professionele zangachtergrond heeft. De vergelijking met Strawinsky en Gesualdo mag duidelijk maken dat de muziek bepaald niet gemakkelijk zingbaar klinkt.

Duns compositie verdient het om opgepikt te worden door professionele ensembles: het Nederlands Kamerkoor, Capella Amsterdam, maar ook al die klinkende Engelse ensembles als Polyphony, Tenebrae, Apollo 5 en Voces 8. De zanglijnen zijn net hoekig genoeg om wat afwisseling te brengen temidden van al die nieuwe vaak net te glad klinkende religieuze muziek die door die ensembles wordt gezongen.

Verboden

Overigens: tussen de vlaggen zit die van Libanon, waar homoseksualiteit volgens de wet nog steeds is verboden, maar niet wordt vervolgd, al werd een optreden van de popgroep Mashrou Leyla een paar jaar geleden in een festival in het (Christelijke) Jubail afgelast na protest van een (Christelijk) burgercomité; waarop de Nederlandse rockgroep Without Temptation hun concert cancelde en Yo Yo Ma wel optrad maar als toegift, onder luid applaus, een bewerking van een song van Mashrou Leyla speelde – briljant.

De Iraanse vlag zit er ook tussen; daar is geslachtstransitie juist legaal, zij het niet echt om redenen van tolerantie, maar doordat Khomeini ooit stelde dat de natuur zich wel eens vergist in het lichaam en het in overeenstemming is met Gods wil om dat te herstellen. Homoseksualiteit blijft verboden. De vlag van de VS verdient onderhand ook een plaats in de jurk vanwege de onderhand geïnstitutionaliseerde haat tegen transgenders aldaar. In landen als Qatar wordt de regel in de praktijk niet streng nageleefd.

Maar het is bij veel van die landen zo dat je niet weet of de situatie morgen al weer verslechtert, omdat een of ander politicus of geestelijk ideoloog denkt een propagandistisch slaatje te kunnen slaan uit populistische onderbuikgevoevelens. De situatie in Uganda en Kenya verder verslechtert ondertussen. Sinds kort moest Senegal helaas aan de lijst worden toegevoegd, en eigenlijk Rusland er onderhand ook bij hoort. In veel landen is sociale acceptatie in eigen omgeving nog een ander verhaal. Ik miste ook Turkije en Azarbaijan. Landen promoveren naar ‘regenboogvlag’-status als de wetgeving verandert, zoals dat is gebeurd in India, Singapore, Mauritius en Botswana. De lijst van de landen die in het gewaad zijn afgebeeld is hier te vinden.

Verder kijken, luisteren en lezen

Korte video van de Rainbow Dress in De Nationale Opera &Ballet.

World Pride Amsterdam begint op 25 juli en loopt tot en met 8 augustus.

Voor Pride 2026 in Wenen maakte de Volksoper een speciale versie van Die Fledermaus.