Dans voegt weinig toe aan Johannes Passion
Kun je op muziek van Bach dansen? Heel goed zelfs, want Johann Sebastian verwerkte alle dansvormen uit zijn tijd in allerlei composities. Zelfs in zijn religieuze stukken: de passie-muzieken en de cantates. Zoals in zijn Johannes Passion. Kersvers aangesteld in Leipzig als leider van de kerkmuziek, componeerde hij in 1724 zijn eerste passie. Vol dansante beweging; hoor het menuet in het slotkoor ‘Ruhet wohl’, of de aria ‘Ich folge dir gleichfalls, gezet op een Franse passepied.
Aan zulke dansvormen dacht choreografe Sasha Waltz niet toen zij voor het Paasfestival van Salzburg in 2024, samen met dirigent Leonardo Garcia-Alarcón, een met dans omklede theatervoorstelling maakte van Bachs Johannes. Zij ontwikkelde een moderne danstaal met veel gewrongen en heftige bewegingen om de emoties in Bachs muziek uit te beelden. Ik voelde er dinsdagavond 10 november, toen De Nationale Opera er een eerste voorstelling van gaf, weinig binding mee.
Lijkwaden
Heel mooi vond ik het openingsmoment – nog voor de inzet van het openingskoor – waarin de naakte dansers van de Sacha Waltz-groep een wit kleed naaiden, zowel bedoeld als levenshemd en als doodshemd. ‘Wij komen met niets op de wereld en wij verlaten haar met niets’, zo licht Waltz toe in het programmaboek. ‘Dit is een belangrijk beeld voor mij. Daarbij zijn wij zo kwetsbaar. Wij ervaren een verbinding met iets wat ons als kleine mensen ver overstijgt: de grootsheid van het universum, of God, zo je wilt.’ De lange witte gewaden gaven aan de gezongen vertelling van het lijdensverhaal een bijzondere kleur. Uiteindelijk fungeerden zij als collectieve lijkwaden tijdens de gestyleerde graflegging bij het slotkoor ‘Ruhet wohl’ .
Het speelpodium in de theaterzaal van De Nationale Opera was helemaal leeg gehouden om de soms flink uitdijende dansbewegingen te realiseren. Op de zijtonelen zaten de musici van de Nederlandse Bachvereniging; de violengroep en blazers links, en de lagere strjkers en theorbe rechts. Dirigent Alarcón stond temidden van het rechterblok, tevens orgel spelend; de meeste solo-stukken werden echter onderlijnd door de continuo-groep op de linkerflank met organist Adriá Graciá Gàlvez als spil.
Doffe klank
Het koor van de Bachvereniging, gekleed in eenvoudige zwarte tenues, bewoog zich soms mee met de professionele dansers, maar zong ook in stilstaande formaties, zowel op het achtertoneel als zittend op trappen tussen podium en zaal. Op die plek kwam de klank van de koralen het beste tot uitdrukking in de nogal doffe akoestiek van de theaterzaal. Het openingskoor ‘Herr, unser Herrscher’ miste de stralende expressie doordat het koor teveel naar achteren stond. Bij de zogeheten volkskoren en in enkele koralen, zong ook het koor van DNO mee; de zangers zaten in rijen te midden van het publiek. Het leverde een mooi, vol effect op.
Decor en kostuums zijn simpel. Solisten droegen eenvoudige kleding. De voortreffelijke bas Andreas Wolf in een crème- kleurige outfit, zong zijn partij als Christus met statigheid. Hij was ook sterk in de bas-aria ‘Eilt, eilt’. David Fischer zette een krachtig vertellende evangelist neer. Choreografe Waltz liet hem vrijelijk over het toneel lopen; soms zat hij op het voortoneel. Tenor Matthew Newlin zong de aria ‘Ach mein Sinn’. Daarbij werd hij gesecondeerd door een solo-danser die in verwrongen poses van lichaam en armen de emotie van Petrus stond te vertolken. Volkomen overbodig omdat Bach in zijn aria de geestelijke verwardheid al zo beeldend uitdrukt.
Extra bas-aria
De Pilatus van bas- bariton Florian Boesch zag er indrukwekkend uit in een paarse toga; mooi in de expressie was hij in het verhoor van Jezus. Hij vertolkte ook de basaria’s met een gloedvolle voordracht zoals in ‘Betrachte meine Seele’. Hij kreeg zelfs een extra aria te zingen: ‘Himmel reisse, Welt erbebe’ met een sopraan als tegenstem in het koraal ‘Mein teurer Heiland’. Afkomstig uit de versie van 1725, maar later geschrapt door Bach Spannend was het dat de basaria ‘Jesu, der du warest tot’ in soort dialoog werd gezongen door Boesch en de Christus-zanger Wolf. Met countertenor Paul-Antoine Bénos-Djan in een emotioneel sterke ‘Von den Stricken, en sopraan Chelsea Zurflüh (supersnel in ‘Ich folge dir gleichfalls) een prima solistenteam. Wel vreemd dat DNO geen enkele Nederlandse solist wist te vinden in passieland-Nederland!
Isenheimer altaar
In de enscenering van het tweede deel zat meer structuur doordat de dansbewegingen werden aangevuld met stokken die als het ware de gevangenneming en vernedering van Jezus treffend uitbeeldden.
De stokken bleken samengevoegd te worden tot schilderijlijsten voor een altaarstuk over het leven van Jezus. Choreografe Waltz had zich laten inspireren door het befaamde, drie panelen brede Isenheimer-altaar van Matthias Grünewald. Door de dansers in soortgelijke poses binnen de kaders te plaatsen ontstond er een indrukwekkend toneelbeeld. Ook de kruisiging kreeg beeldrijke vertoning met een enorm aantal grote planken. Met kracht werd er ritmisch gebonkt tijdens het koraal ‘O hilf Christe’. Met donderend lawaai werden de planken vervolgens neergesmeten.
Dansende violiste
Op het schilderij van Grünewald staat een musicerende engel (zo te zien een viola da gamba). Waltz zette een violiste, concertmeester Alfia Bakieva, in het plaatje die de eerste-viool partij speelde bij de bas-scène ‘Betrachte meine Seele’ en het aansluitende ‘Eilt, eilt’. De tweede-viool werd bespeeld door de danseres Mojca Gal. Zij combineert haar danscarriere met een beroep als violist. Al dansend bespeelde zij haar partij. Ook eerder in de voorstelling viel zij op doordat zij als danseres in de groep virtuoos meebewoog met viool en strijkstok hoog geheven!
Expressieve handen.
Doordat dirigent Alarcón zo excentrisch en eigenlijk te ver af stond, rammelde het af en toe in de gelijkheid bij de koren. Zoals in de lastige tussenwerpsels ‘Wohin, wohin’, evenals in het dobbelsteenkoor en in het openingskoor ‘Herr. unser Herrscher’. Alarcón dirigeerde met zeer expressief bewegende handen, waarbij de tactus ( de slag) niet altijd even duidelijk was. Hij bewerkstelligde wel een hoge mate van expressie in de weergave van de koralen. Ook in de aria’s hield hij er spannende tempi op na. Hij kon bogen op een uitstekend spelend orkest (vooral de vioolsectie klonk prachtig) en prima blazerssolisten die er niet voor terug schrokken om ook spelend aan het spel op het toneel deel te nemen.
Donderpreek
De voorstelling werd zonder pauze vertoond. Aan het eind van het eerste deel barstte er een electronisch opgewekt geluid los. In Bachs tijd werd na het eerste deel gepreekt. Misschien wel een donderpreek; zo klonk de ‘pauzemuziek’ ook.
Het slotapplaus was doorspekt met gejuich en geroep voor solisten, dansers, koor en orkest. Maar de opkomst van Sacha Waltz en haar team kreeg niet meer dan een simpel handgeklap. Begrijpelijk; de dans voegde weinig toe aan Bachs muziek.
Verder kijken, luisteren en lezen
Video trailer van Johannes Passion in het Théâtre des Champs-Elysées
De auteur
