Scarlatti schreef prachtmuziek bij moord van Kain
De eerste moord uit de geschiedenis van de mensheid dreunt nog steeds door. De jaloezie en de haat die Kain voelde jegens zijn broer Abel, zet tot op de huidige dag aan tot moorden in de relationele sfeer, met opvallend veel jonge mensen als daders en slachtoffers , zoals Kain en Abel destijds waren. De Italiaanse componist Alessandro Scarlatti zette het drama van het eerste gezin op muziek, gedragen door een libretto van Pietro Ottoboni.
Na de première in 1707 totaal vergeten en weer boven water gekomen in de twintigste eeuw. Vooral in de laatste tientallen jaren werden er concertante en geënsceneerde uitvoeringen van opgetuigd. Zoals deze maand in de opera van Keulen.
De auteurs noemden hun Cain overo Il primo omicidio (Kain oftewel de eerste moord) geen opera, of oratorium , maar ‘Trattenimento Sacro per Musica à sei Voci’. Een tractaat dus, een geschrift met filosofische en/of religieuze inhoud, in dit geval gevat in een theatrale zetting. De verhullende ondertitel zal te maken hebben met het feit dat God zingend in het verhaal een rol speelt, wat eigenlijk niet gepast was.
Sinfonia’s
De eerste opvoering vond plaats in Venetië. Mogelijk werd het stuk ook opgevoerd in Rome ten tijde dat de paus operavoorstellingen verbood in de Heilige Stad (tussen 1698 en 1710). Maar librettist-kardinaal Ottoboni trok zich van dat decreet niets aan, want hij had in zijn paleis een eigen theater waar hij opera liet opvoeren. En ‘Cain’ is een perfecte opera in vermomming voor zes zangers en orkest. Zonder koor, want er waren in het begin van de menselijke geschiedenis geen andere mensen; hooguit engelenkoren. Maar in plaats daarvan componeerde Scarlatti op diverse momenten orkestrale sinfonia’s die een inleiding bieden op de scène er na. Waardoor de opzet van dit mensendrama levendig is.
In Keulen wordt het werk gepresenteerd onder de begrijpelijke titel ‘Kain und Abel’. Bedacht door intendant Hein Mulders. Hij nam het werk mee bij zijn overstap als intendant van het Aalto Theater in Essen naar Oper Köln. In Essen vond in 2020 de première plaats; Keulen biedt in feite een herneming met vier zangers uit de eerste bezetting. En twee nieuwe stemmen, uit het eigen ensemble, mezzo-sopraan Adriana Bastidas-Gambos als Kain en sopraan Alina König Rannenberg als Abel. Het weliswaar tweedelige werk wordt zonder pauze onder één spanningsboog vertoond.
Gesloten ruimte
Regisseur Dietrich Hilsdorf plaatst de handeling in een gesloten ruimte, een zaal in een barokpaleis. In het midden een lange tafel waar het eerste mensenpaar aanzit, met hun twee zonen, alle vier in barokke kostuums Een leuk familiediner, zo lijkt het. Ook God en Lucifer (de duivel) eten mee. Het gezelschap zit als het ware opgesloten in een situatie waar geen uitweg mogelijk is. Een uitbouw op het voortoneel biedt ruimte voor kleine scènes. Zoals de wandeling als Kain zijn broer meeneemt om hem zijn landschap te laten zien en hem in een idyllisch muzikaal moment bij een ruisend beekje vermoordt.
In het libretto ontbreekt een verteller. Adam en Eva verklaren elkaar de liefde in de openingsscène en waarschuwen hun kinderen voor de gevolgen van de zondeval. Abel stelt voor om God tot milde gedachten te stemmen door een puur lam te offeren. Het levert meteen de eerste van een prachtige serie aria’s op waarmee het verhaal is doorspekt. Alina König Rannenberg zong het langzaam dansante ‘Dalla mandra un puro agnello’ (Uit de kudde een zuiver lam) met liefdevolle expressie en wonderschone klank. Zij bleek ook over een prima coloratuurtechniek te beschikken in haar reactie op Kains uitnodiging diens natuur te bewonderen. ‘Ti risponde il rucello'( het beekje geeft je antwoord) leverde een vocale waterval op.
Aan de eettafel
Gezellig aan de eettafel werd het niet toen Kain op Abels voorstel bars reageerde met de uitspraak dat hij als oudste zoon dat plengoffer moet brengen, met de vruchten van het veld dat hij bewerkt: Della terra’, een stevige aria met fagot omspeeld, werd met krachtige expressie gezongen door Adriana Bestidas-Gamboa. Alessandro Scalatti, vader van de befaamde klavecimbelcomponist Domenico, zorgde in de aria’s en diverse duetten voor fraaie omspelingen. De strijkers en blazers van het Gürzenich Orkest verklankten die virtuoos, energiek geleid door Rubén Dubrovsky. Hoe helder de akoestiek in het operahuis is, bleek uit het feit dat iedere pluk op de theorbe duidelijk overkwam op mijn plek hoog in zo’n balcon-tong.
Vader Adam probeerde het conflict tussen de broers te kalmeren. ‘Zonen, hou op’ zong bas Dmitry Ivanchey met getormenteerde stem. Sopraan Tamara Banjesevic als Eva voegde zich er bij in een smartelijke bede tot God (‘Sommo mio nel mio peccato’ / ‘Verheven God in mijn zonde’). Een duet tussen de broers leidde uiteindelijk tot de woeste reactie van Kain: ‘Tu morai fratello indegno’ (Je zult sterven, onwaardige broer).
Stemloze God
Adam en Eva stellen voor dat beide zonen tegelijk een offer brengen. Twee grote kaarsen werden op het voortoneel geplaatst terwijl een donker gekleurde sinfonia de opkomst van God begeleidde: ‘l’Olocausta del tuo Abellle’. ‘Jouw brandoffer reikt voorbij de sterren en gaat mijn hart binnen’, klonk het sereen uit de mond van countertenor Benno Schachtner. Hij stond aan de zijkant van het toneel achter een lessenaar, want de eigenlijke God-zanger, Xavier Sabata, bleek stemproblemen te hebben en acteerde alleen. God-zonder-stem, hoe toepasselijk! In een flits brandde de kaars van Abel, maar die van Kain niet.
Woede bij Kain; prima moment voor Lucifer (de Duivel) om zich in het drama te mengen. De bas Baurzhan Anderzhnov, geschminkt en gekleed als een barokke matrone met superhoge pruik, kwam naar voren begeleid door een onheilspellend klinkende sinfonia (‘Grave, orrido e staccato’ /zwaar, afschuwelijk en afgebeten). Lucifer adviseerde Kain om in opstand te komen tegen God. Kain reageerde er met een woedende aria in stijl op: ‘Mascherativi’, o miei sdegni’/ Vermom jullie, o mijn gramschap’. Hij pleegde de daad, de boze God strafte hem met een levensteken (Vuò il castigo non voglio la morte/ Wil ik je straffen, dan toch niet jouw dood). Knap zoals de dialoog tussen God en Kain zich ontwikkelde, op meeslepende muziek. God laat Kain over aan de elementen, het leven, want dat duurt langer dan het moment van de dood. Kain verliet met een enorme, opgezette adelaar het toneel de vrijheid tegemoet.
Ouders tragiek
Spannend werkten Ottoboni en Scarlatti als in een psychologisch drama het gegeven uit welke weerslag de moord heeft op de ouders. In schitterende aria’s en duetten komt hun verdriet tot uitdrukking zoals in het duet ‘Mio sposo al cor misento’ voor Eva met tegenstem ‘Consorte, il tuo tormento’ van Adam. De opera bevat de tragiek van ouders die geconfronteerd worden met gebeurtenissen waar zij geen greep op hebben. Intense klachtaria’s zoals Eva’s ontboezeming dat zij nu beide kinderen heeft verloren, was diep ontroerend in de voordracht van Tamara Bejasevic.
Het tractaat eindigt met hoop en toekomst: uit de hemel klinkt Abels stem dat hij gelukkig is in het paradijs. In de enscenering liet de regie hem terugkeren aan tafel, geknuffeld door zijn moeder. Ook Kain sloop de barokkamer binnen. Lucifer zorgde met verzet voor spanning, maar God bood in een meeslepende aria toekomst. Hij keek tevreden toe hoe Adam en Eva in een opgewekt (allegrissimo!) duet hun vertrouwen uitzongen: zij krijgen nieuw nageslacht. Lucifer had het nakijken.
45 opera’s
Alessandro Scarlatti (1660 – 1725) droeg belangrijk bij aan de ontwikkeling van de barokopera eind zeventiende eeuw, met name in Napels. Hij ontwikkelde de drie-delige ouverture (snel- langzaam- snel) en gaf schwung aan de stijl om aria’s met versieringen te herhalen, het ‘da capo’. Bovenal was hij een inventief schrijver van heerlijke melodieën, zoals blijkt uit ‘Kain und Abel’. Hij doet niet onder voor Händel en Bach. En dan te bedenken dat hij meer dan 60 opera’s schreef, 38 oratoria en ruim 600 cantates, zelfs de allereerste Johannes Passie in de 17de eeuw. Het herontdekken van Scarlatti moet niet beperkt blijven tot de ‘Eerste Moord’.
Verder kijken, luisteren en lezen
Langere video trailer van Kain und Abel in Aalto Theater Essen in 2020
Jordi Kooiman over Kain un Abel in Essen.
De auteur
