Je kunt wel spreken van Reichheads, als anologie met Deadheads, de bijna dweperig volgelingen van muzikanten, in het geval van de legendarisch avant-garde rockgroep de Grateful Dead, in dit geval van Steve Reich.De zaal van het Muziekgebouw aan ’tIJ zat vol, bij toch niet helemaal gemakkelijke muziek, en Reich garandeert tegenwoordig eigenlijk altijd goed gevulde zalen. Het was 3 oktober niet alleen de 800^e geboortedag van St Franciscus van Assisi, maar ook de 90-jarige verjaardag van Steve Reich. Vandaar dat vijf ensembles met verenigde krachten zijn grootst bezette concertwerk, de cantate The Desert Music uitvoerden. Zij het in een vergeleken bij de (door Reich zelf vervaardigde) oerversie wat ingekrompen bezetting.

Lumen II

Misschien omdat The Desert Music wat aan de korte kant zou zijn om als enige te worden uitgevoerd, werden twee stukken toegevoegd. Niet een helemaal begrijpelijke keuze, maar erg leuk was Lumen II uit 2020 van Anne-Maartje Lemereis voor zeven stemmen en klein instrumentaal ensemble. De vocalisten (leden van het Nederlands Kamerkoor) kwamen van achteruit de zaal via het zijpad naar voren lopen om zich daar bij de instrumenten te voegen. Door deze beweging en doordat de musici verspreid over het podium zaten, ontstond een fraai ruimtelijk effect.

Het stuk is zeker melodieus en de componist schreef fraaie voortschrijdende harmonische modulaties. Het stuk zou best wel eens verdienen te worden uitgerekt tot een langer Lumen III en zou dan een welkom alternatief zijn voor zoveel neo-klassieke koormuziek. Minimal zoals Reich is het niet. In de plaats daarvan is er een fraai evoluerend ostinato in de lagere zang en instrumentale partijen.

HIIT

Vervolgens speelden vijf leden van HIIT (voorheen Slagwerk Den Haag, daarvoor Slagwerkgroep Den Haag) Reichs Music for pieces of wood (1973), Reich op zijn helderst. Zonder bladmuziek speelden de vijf musici het stuk met zichtbaar plezier. Precies moeten blijven tellen en er intussen ook nog zoveel lol bij maken is extra knap. De zaal pakte de humor op en lachte mee. Er zit ook een beetje drama in, drie van de musici hebben het meeste te doen, de andere twee veel minder. Maar goed, iedereen is even professioneel.

The Desert Music

Na deze respectievelijk vier en elf minuten volgde het eigenlijke hoofdwerk van de avond, The Desert Music dus. Reichs muziek was in zekere zin bedoeld als easy listening, in dier voege dat hij zelf dit jaar, zoals het programmaboek vermeldt, in de BBC Music Magazine, terugblikkend, de uitspraak deed: “We’re going to have a tonal centre and tap our feet.” Dat van dat tonal centre klopt en dat je gemakkelijk met je voeten mee wilt bewegen ook, zozeer dat je je moet bedwingen om de mensen naast je niet af te leiden, want ze komen voor het concert en niet voor jou.

Toch houd ik niet zo van The Desert Music.

Het is tamelijke afstandelijk en vergeleken bij andere werken van Reich gebeurt er niet zo veel, of althans wat er gebeurt verpakt hij in een tamelijk compacte geluidsmassa. Ook in deze tweede versie voor aanzienlijk minder uitvoerenden dan de eerste versie voor volledig symfonieorkest en 27 zangers.

De teksten, van de dichter William Carlos Williams (1883-1963) gaan gedeeltelijk over de liefde, maar deden Reich ook denken aan de vrees voor een nucleair catastrofe, die zo aan het begin van de koude oorlog, toen Williams nog leefde, de wereld in zijn greep had, maar begin jaren tachtig toen Reich dit werk schreef (het ging in 1983 in première) opnieuw opspeelde. Williams versregels zijn echter tamelijk hermetisch, en het is misschien daarom dat Reich niet heel erg zijn best deed ze verstaanbaar te orkestreren. Alle musici kwamen samen in The Desert Music: leden van Het Muziek , van het Nederlands Kamerkoor , van HIIIT, van het Ensemble Klang en van het New European Ensemble.

“Brei-effect”

Ook in deze afgeslankte bezetting worden de koorpartijen grotendeels worden gemaskeerd door de samenklank. Anders dan bij de rechtgeaarde operacomponisten nemen in dit stuk de instrumenten geen stapje terug in volume om de zang duidelijker te maken. Het gebruik van microfoons is duidelijk niet per se bedoeld om dat te verhelpen, integendeel, doordat de stemmen en instrumenten samen elektronisch worden gemixt wordt het ‘brei-effect’ versterkt. In zijn indrukwekkende opera geschreven met zijn echtgenote Beryl Korot The Cave uit 1993 instrumenteerde hij anders, maar de tekst daarvan (over de ‘Grot van de Patriarchen’ in Hebron, uit de jaren van het vredesverdrag tussen Israël en Jordanië en de aanloop naar de Oslo-akkoorden uit 1993) had een boodschap, die, min of meer woord voor woord, over het voetlicht moest worden gebracht. (Nog eens uitvoeren, die opera, desnoods concertante.) Idem dito. Idem bij Reichs volgende opera Three Tales (1998-2002), over de mogelijkheden en de nachtmerries van de technologie van de ramp met de Hindenburg tot het gekloonde schaap Dolly. (Beide opera’s waren te zien in het Holland Festival.)

Bij The Desert Music was lijkt het wel de bedoeling van de componist dat de stemmen en daarmee de teksten min of meer te laten ‘verzuipen’. Alleen, ik vind het niet mooi. Pas in de laatste kwart van het stuk is de instrumentatie zodanig dat een zekere helderheid ontstaat.

Aan de uitvoerenden ligt het niet. Bovendien zijn er weinig ensembles als Het Muziek (v/h Asko Schönberg Ensemble) die zoveel ervaring hebben met Reichs muziek (ook al spelen er nu veel mensen in het ensemble die nog geboren moesten worden toen het ensemble al met Reich begon).

Het concert van 3 oktober is opgenomen en zal door de NTR in het NPO Klassiek Avondconcert worden  uiigezonden.