Annett Andriesen hoorde het Stabat Mater van Rossini op 8 november uit het Koninklijk Concertgebouw in Amsterdam in de serie Zondagochtend concerten van AVRO TROS. Door de verkeersmaatregelen rond de demonstratie op het Museumplein was het lastig om aan te reizen. Zij koos ervoor om het via de radio te beluisteren en te bekijken.

Wat een bevlogen uitvoering door een topbezetting: het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en vier topsolisten o.l.v. de Engelse dirigent Edward Gardner.

Een Stabat Mater (Latijn: De moeder stond) is een muzikaal piëta: Maria die haar gekruisigde zoon beweent. In de handen van operacomponist Gioachino Rossini wordt de droevig intieme scène bijna een lyrische opera, tegen een liturgische achtergrond. Rossini rijgt het ene vocale pareltje aan het andere in deze volmaakte balans tussen drama en contemplatie, zoals staat te lezen in het voortreffelijke programmaboek.

Het solistenkwartet bestond uit: Emily Pogorelc (sopraan), Ekaterine Buachidze (mezzosopraan), Alasdair Kent (tenor) en Giorgi Manoshvili (bas). Zij vertolkten hun partijen op een intense manier.

Uitbundig maar intens

Het Stabat Mater – een gedicht uit de 13^e eeuw – gaat over het verdriet van Maria, die treurt over haar gekruisigde zoon Christus. Het is talloze malen op muziek gezet, van de late middeleeuwen tot in onze dagen. Wie kent het Stabat Mater van Pergolesi niet?  Dat van Rossini is één van de mooiste composities van het Stabat Mater uit de negentiende eeuw. Rossini’s Stabat Mater is weliswaar geen opera, maar onmiskenbaar is de operacomponist hier aan het werk. Vaak wordt de ernstige tekst uitbundig door de muziek weergegeven, maar toch is er een intense beleving. Het laat ook de soms kinderlijke, naïeve beleving van het katholieke geloof zien, dat mij altijd ontroert. Hier is m.i. ook een parallel te trekken met het Requiem van Verdi.

Er komt alle mogelijke theatrale dynamiek voorbij, van liefdesduetten, statige en soms virtuoze aria’s tot aan massa scènes met solisten en koor. Meteen na het ingetogen openingskoor een uitbundige tenor-aria Cujus animam gementem (de moeder Gods overstelpt door verdriet) prachtig gezongen door de Australische tenor Alasdair Kent. Virtuoos zoals hij de hoogte benaderde en aan het slot de cadens* meesterde met een hoge des op volle stem en eindigend in een fenomenaal pianissimo. Een luisteraar in het publiek beloonde de prestatie met een enthousiast Bravo.  Een echte Rossini tenor.

Dan het duet Quis est homo door sopraan en alt. De stemmen van sopraan Emily Pogorelc en mezzosopraan Ekaterine Buachidze passen goed bij elkaar. Dirigent Edward Gardner koos een tempo waarbij de snelle versieringen en lange ‘Rossinilijntjes’ volledig tot hun recht kwamen. Dan is het de beurt aan de Georgische bas Giorgi Manoshvili, een heerlijk orgelende stem, die laat horen dat hij naast een Rossini specialist zich ook heeft verdiept in kerkmuziek. Een ideale zanger met een schitterend pianissimo. Een ontroerende en genuanceerde vertolking van Propeccatis suae gentis.

Ook in de kwartetten pasten de stemmen goed. De Cavatina voor de mezzosopraan Fac ut portem Christi mortem  –  een monumentale aria – die door de mezzosopraan Ekaterine Buachidze, eveneens geboren in Georgië, uitstekend werd gezongen. In oktober 2025 won ze de eerste prijs, de Zarzuela-prijs en de publieksprijs tijdens de Operalia zangwedstrijd, opgericht door Plácido Domingo. Aansluitend het majestueuze Inflammatus voor sopraan en koor overtuigend gezongen door de Amerikaanse sopraan Emily Pogorelc met een stralende hoge C.  Ook zij is prijswinnares van Operalia. Intussen heeft zij haar debuut gemaakt aan de Metropolitan Opera en zong in mei van dit jaar Susanna in Le Nozze di Figaro bij De Nationale Opera.

Er zijn twee momenten waarop Rossini beseft dat het om een religieuze tekst gaat. De delen Eja, Mater en Quando corpus zijn a capella** geschreven, met alleen zangers en zonder orkest.  Een mooi op elkaar afgestemd kwartet solisten. Een gelukkige keuze.

Zoals altijd weer het prachtig zingende Groot Omroepkoor, dat van fluisterzacht tot fortissimo beheerst blijft. Wereldtop.  Het koor werd ingestudeerd door Ines Kaun, nauw betrokken bij het Zweeds Omroepkoor.

Het Radio Filharmonisch Orkest liet een stijlvolle Rossini horen.

Dit alles onder de voortreffelijke leiding van de Engelse dirigent Edward Gardner. Merkbaar vertrouwd met zangers en koorcultuur, waar hij zelf als zanger begon. Prettige tempi, de solisten werden gedragen door het orkest. Gardner maakt er een geheel van. Hij was muzikaal directeur van de English National Opera, vaste gastdirigent van het City of Birmingham Symphony Orchestra en chef-dirigent van het Bergen Philharmonic Orchestra. Op dit moment is hij chef-dirigent van het London Philharmonic Orchestra en muzikaal leider van de Noorse Nationale Opera en Ballet. Afgelopen zomer zag ik een fraaie productie onder zijn leiding van Suor Angelica (Puccini) en La mort de Cléopâtre (Berlioz) tijdens de Tiroler Festspiele in Erl (Oostenrijk)***.

Ik heb genoten. Het concert is nog na te luisteren via NPO Klassiek. Een aanrader!

Met enige weemoed dacht ik terug aan het Rossini Stabat Mater met het RFO o.l.v. Sergiu Commissiona in 1985 waar ik de mezzopartij zong samen met de sopraan Yoko Watanabe, die helaas zo vroeg is overleden.

Over het compositieproces:

Het Rossini Stabat Mater wordt algemeen gezien als een meesterwerk. Het is niet te horen hoeveel moeite de componist er mee had. Rossini kreeg een burn-out na het succes van zijn opera Willem Tell in 1829 in Parijs. Na bijna twintig jaar en veertig opera’s leek de inspiratie te zijn opgedroogd.  Er kwam geen grote opera meer. Hij schreef nog korte composities. Eén van de meer substantiële werken was het Stabat Mater, in 1831 gecomponeerd op verzoek van de Spaanse geestelijke Fernández Varela. Verder dan de opening en de tweede helft van de tekst kwam hij niet, nog steeds oververmoeid en last van lichamelijke ongemakken. 

Zijn vriend Giovanni Tadolini componeerde de andere delen en zo werd het complete werk twee jaar later uitgevoerd op Goede Vrijdag in de kapel van San Felipe el Real in Madrid. Er kwam gedoe over de rechten.  Rossini verving alle delen die door zijn vriend waren toegevoegd. Geruzie en rechtszaken volgden waarin Rossini uiteindelijk het pleit won. De première van deze volledige versie van Rossini vond plaats in het Parijse Théâtre-Italien op 7 januari 1842, met niemand minder dan Geatano Donizetti als dirigent. En al was het dan geen opera, de bijval was enorm. Het succes van de uitvoering een paar maanden later in Rossini’s woonplaats Bologna was zo mogelijk nog groter. Donizetti herinnerde zich: ‘Na de generale repetitie die Rossini bijwoonde, werd hij door een menigte van meer dan vijfhonderd bewonderaars joelend naar huis begeleid. Nog steeds is het werk razend populair.

Wat terminologie

* A capella: vocale muziek die volledig zonder instrumentale begeleiding wordt uitgevoerd. Alle melodieën, harmonieën en ritmes komen uit menselijke stemmen.

** Cadens: Een cadens in de muziek heeft twee betekenissen: een harmonische formule die een muziekzin afsluit en een virtuoze solopassage in een concert. In de zangkunst komt het voor bij componisten in de 19^e eeuw als Donizetti, Bellini, Rossini. Wat was Joan Sutherland een prachtig voorbeeld van hoe een cadens moest worden gezongen. In een soloconcert met orkest bv voor piano of viool is een cadens een spectaculair onbegeleid moment waarop het orkest zwijgt en de solist speelt. Het was ook vaak een moment voor vrije improvisatie. Later werden de cadensen ook geschreven b.v. door Ludwig van Beethoven.

*** Tiroler Festspiele  Neem eens een kijkje op deze website. Een niet zo algemeen bekend festival, maar het biedt mooie programma’s.  Ik was daar al een aantal malen. Zoals afgelopen zomer, waar ik ook een ontmoeting had met de dirigent Edward Gardner. Hij dirigeerde o.a. Suor Angelica met de hier zo geliefde Corinne Winters. Intendant van het festival is Jonas Kaufmann.

Verder kijken, luisteren en lezen

Video van een fragment uit het Stabat Mater van Rossini.

Peter Franken noemt Emily Pogorelc  de best in het veld, in Le Nozze di Figaro bij De Nationale Opera.

Jordi Kooiman over Rossini’s Stabat Mater.