Op 13 juni 2026 bracht de Wiener Staatsoper voor de zeventiende keer sinds 2024 Barrie Kosky’s ‘Così fan tutte’ met dirigent Alexander Soddy en met het orkest en koor van de Wiener Staatsoper. Dit ‘dramma giocoso’ van Mozart wordt vaak gelezen als een verhaal over vrouwelijke ontrouw.

De omslag van het programmaboekje vat de voorstelling verrassend treffend samen: een groep kleurrijke, gelatinevormen op één schaal. Speels (wat ziet u erin?), verleidelijk en licht absurd, maar tegelijk een subtiele verwijzing naar Mozarts spel met identiteit, trouw en de verwisselbaarheid van geliefden. Is dit een luchtige komedie over verliefde mensen? Een cynisch experiment over menselijke zwakheid? Of juist Mozarts meest pijnlijke observatie over de kwetsbaarheid van vrouwen, mannen of van liefde?

De puddingvormen lijken stevig, glanzend en perfect gevormd. Dat blijft zo totdat je ertegen stoot. Dan blijkt hoe gemakkelijk alles kan verschuiven. Precies dat gebeurt in Così fan tutte. Twee jonge mannen zijn ervan overtuigd dat hun geliefden nooit zullen bezwijken voor een ander. Een weddenschap volgt, vermommingen worden opgezet en voor iedereen het beseft, begint de werkelijkheid, de vorm te veranderen.

In de Wiener Staatsoper krijgt Mozarts werk opnieuw de kans te bewijzen dat het misschien wel het meest moderne deel van de Da Ponte-trilogie is. Onder de elegante muziek en de komische verwikkelingen schuilt immers een ongemakkelijke vraag: hoe goed kennen wij eigenlijk onszelf wanneer verleiding in het spel is? Spelen we niet allemaal een rol? Barrie Kosky’s interpretatie legt juist de nadruk op het spel van identiteit en performativiteit. Eigenlijk een theater-in-theater experiment waarin niet alleen de vrouwen, maar alle personages rollen spelen.

Kosky verplaatste de handeling naar een theaterrepetitie. De repetitieruimte benadrukt dat alle personages voortdurend rollen spelen, zowel op het toneel als in het leven. Don Alfonso (Christopher Maltman) is een regisseur, die als een manipulator zijn experiment uitvoert. Fiordiligi (Olga Kulchynska) en Dorabella (Angela Brower) zijn net als Ferrando (Filipe Manu) en Guglielmo (Peter Kellner) zangers. Despina (Maria Nazarova) speelt de rol van een regieassistent of theatermedewerker.

Het decor, een klein theater op het midden van de Bühne versterkte die vervlechting van realiteit en theater. Na de pauze gaat het toneel ook draaien wat vooral ook voor dynamiek zorgt. Het verschil tussen ‘gespeeld’ en werkelijkheid wordt met wit licht of theaterlicht benadrukt.

Female gaze

De manier waarop vrouwen door Mozart worden neergezet, blijft problematisch. Als regisseur moet je daar iets mee. Kosky’s poging om het verhaal breder te trekken is logisch en goed gevonden. Jammer dat hij deze lijn niet zichtbaar in de opera doortrek door er homoseksualiteit in te durven tonen.

Wondermooi

Muzikaal waren er mooie momenten, zoals het tedere trio ‘Soave sia il vento’ van Fiordiligi, Dorabella en Don Alfonso. Dan hoor je dat er een aantal grootheden op het podium staan. Olga Kulchynska (Fiordiligi) was recent in Mozarts Nozze di Figaro te horen in Nederland, een prima Contessa. Hier is haar grote aria na de pauze ‘Per pieta ben mio, perdona’ wondermooi gezongen, al krijgt ze wat weinig tegengas van het beetje ingeslapen orkest, dat over de hele avond te veel storende foutjes maakt.

Christopher Maltman hoor ik graag, hij zingt momenteel veel Wagner en was in Nederland te horen in titelrollen van Woyzeck en Don Giovanni. Hier was hij prima, maar een wat lichtere speelse stem, zoals die van Thomas Oliemans, vind ik fijner in de rol. Toegegeven als Sharpless in ‘Madame Butterfly’ in 2024 was hij subtieler, dus misschien was het ook gevraagd in deze productie. Don Alfonse zegt ook de zin (niet uit het libretto van Da Ponte) ‘Zo’n slechte acteur ben ik dus nog niet’ en uit dat woordje ‘dus’, zou je kunnen concluderen dat Don Alfonso eerder ergens als acteur afgewezen is en als gefrustreerde regisseur z’n gram komt halen.

Angela Brower was ook bij De Nationale Opera in de rol van Dorabella in ‘Cosi fan tutte’ te horen in 2019. In helderheid en het vibrato, vooral in de hoogte, van Browers Dorabella hoor ik soms een vleugje van een jonge Bartoli. Haar grote aria na de pauze ‘È amore un ladroncello’ is prachtig en een hoogtepunt van de voorstelling, ook omdat de samenwerking met het orkest goed verloopt.

Dat was minder het geval bij Despina, haar eerste bekende aria ‘In uomini, in soldati’ kende nogal wat misverstanden met het orkest. Maar wat is Maria Nazarova een theaterdier. Je vergeeft haar de wat rommelige dictie en ook hoe ze over de noten heen lijkt te zingen. Despina is een leuke rol, en die weet ze ook echt volledig uit te buiten. Ferrando’s lyrische liefdesverklaring “Un’aura amorosa” was iets trager dan verwacht, maar toch ontroerend.  Guglielmo klinkt prachtig gekwetst en gefrustreerd in ‘Donne mie, la fate a tanti’ en schittert met Dorabella  in “Il core vi dono” . Over de hele linie wordt er goed gezongen waarbij met name de Dorabella en Fiordiligi hun stukken samen van hele hoge kwaliteit zijn. Perfect in dictie, goed in tempo en ze kleuren ook nog eens heel fijn samen. Het orkest onder Soddy was degelijk evenals het koor, maar geen tien met een griffel, het ontbeerde af en toe transparantie en Mozart-lichtheid.

Epiloog

Kosky’s regie benadrukte de broosheid van menselijke gevoelens, de rollen die we spelen, niet als komedie maar als spiegel. Toch miste ik in deze uitvoering, hoe degelijk ook, de sprankelende lichtheid die Mozart zo uniek maakt en dè typische Barrie Kosky-humor. Het is geen omrijd-uitvoering, maar wel een avond met verfijnde momenten en een enkele glimlach.

Terug naar het programmaboekje, gelatine is zacht, beweeglijk en instabiel. Ook de regenboog kleuren springen in het oog. Niet voor niks, misschien, laat Mozart de duetten tussen de dames zo prachtig klinken en zijn Ferrando en Guglielmo ook niet opvallend bij elkaar betrokken? Identiteit, gender en seksuele voorkeur zijn onderdeel van transities. Net als de relaties in de opera, verandert alles voortdurend van vorm wanneer de personages worden verleid, getest en van partner m/v wisselen. In water opgeloste gelatine kan bij het opstijven elke gewenste vorm aannemen. Waar je voor kiest is ook wat Mozart je meegeeft en als muzikale vraag bij ons neerlegt.

Così fan tutte in de regie van Barrie Kosky is nog te zien in de Weense Staatsopera op 15, 17 en 19 juni.

Verder kijken, luisteren en lezen

De officiële trailer van Cosî fan tutte

Peter Kellner zingt Donne miei….in 2024

Recensie van Le nozze di Figaro bij De Nationale Opera met Olga Kulchynska als Contessa.

Monique ten Boske in Wenen over  Animal Farm.