De succesvolle componiste en musicus Caroline Shaw mixt genres en stijlen tot nieuwe muziek. In het Muziekgebouw speelde het Attacca Quartet twee van haar strijkkwartetten en zong ze drie van haar eigen liederen. Zelf speelde ze virtuoos altviool in Mendelssohns Strijkkwintet nr. 2.

De Amerikaanse Caroline Shaw was in het seizoen 2024-2025 composer in residence van het Muziekgebouw. Haar werk is niet onbekend in Amsterdam. Shaw maakt intuïtieve muziek. Er zit soms geen logica in haar muziek, maar haar werk is zeker niet ontoegankelijk. Je herkent akkoorden uit de tonale muziek en als je denkt een melodie of harmonie te herkennen, is die alweer voorbij. Haar muziek is vooral kleurrijk en laat zich graag verrassend horen. Soms eenvoudig van toon en langzaam van ritme, dan weer snel en pittig.

Spraakverwarring

Als eerste speelde het Attacca Quartet, bestaande uit Amy Schroeder (eerste viool), Aliayta Foon-Dancoes (viool), Nathan Schram (altviool) en op cello Andrew Yee (zij/haar). Het viertal speelde Three Essays voor strijkkwartet (2016/18).

Nimrod, het eerste deel, verwijst naar de Bijbelse figuur die de toren van Babel bouwde en staat voor de uitdrukking ‘Babylonische spraakverwarring’. Het refereert aan de toetreding van Trump in 2016 tot de wereldpolitiek. Nimrod heeft aanvankelijk een herkenbare klank: popachtig, met patronen die zich herhalen. Soms wordt het ritme onderbroken door prachtige lyrische cellomelodieën. Even is het weldadig kalm en dan weer snel, met glijdende tonen van de violen, zonder vibrato.

In het tweede deel, Echo, kraste de headbangende celliste met haar strijkstok een grommend geluid. Vervolgens klonken, in een oplopend tempo en met een donker geluid, echoënde tonen. Je hoorde allerlei contrasten tussen verschillende klankkleuren die steeds korter werden. Uiteindelijk ging het over in tokkelende snaren. Shaw heeft overigens in haar muziek een voorkeur voor pizzicato.

Met Ruby kwam er een overgang naar luchtige muziek. Het klonk huppelend, met folkachtige passages. Soms hoorde je het kwartet gemakkelijk en virtuoos korte melodieën spelen, die vervolgens weer werden afgebroken. Alsof de muziek niet verder mag klinken. Al met al verbazingwekkend fantasievol.

Liederen

Ook de liederen van Shaw hebben die originele kwaliteit en zijn indringend. In het Franse lied Cant voi l’aube, dat verwijst naar de tekst van een middeleeuws lied en gaat over afscheid nemen van een geliefde, zingt Shaw dit sobere lied met een popzangstem. Kwetsbaar en persoonlijk. De muziek klinkt barokachtig, soms zacht met wegslinkende tonen.

Het Engelse lied And so, een opdracht aan Shaw van Anne Sofie von Otter, heeft de componiste samengesteld uit eigen tekst en die van de Schotse dichter Robert Burns (1759-1796), schrijfster Gertrude Stein (1874-1946), popzanger Billy Joel en William Shakespeare (1564-1616). Dit krachtige, ietwat filosofische lied is een bekend werk van haar en gaat over de vergankelijkheid. ‘Als jij weggaat, zal ik het nog weten om lief te hebben?’

Ook hier kun je niet één muziekstijl aanwijzen. Een popgeluid met eenvoudige akkoorden gaat over in korte, krachtige strijkpassages. Het is melodieus om vervolgens over te gaan in minimal music met repeterende geluiden en daarna weer in modern klassiek. Shaw zingt met een duidelijke stem. And so eindigt naar een hoogtepunt toe: wild en dansend.

Bij het lied Other Song mag het publiek mee neuriën. Shaw houdt van het idee om samen muziek te maken en vooral samen te beleven. Volgens haar is Other Song een eerlijk en verdrietig liefdeslied. Ze zong het op een eenvoudige manier, iets wat we al eerder hoorden. De tekst heeft een achterliggende gedachte, al lijkt het op het eerste gezicht een luchtig lied over muziek maken. De muziek is spannend. De snaarinstrumenten lijken met elkaar te wedijveren. Boeiend klimmen de violen en cello naar een hoogtepunt. Shaw gebaarde het publiek dat het neuriën mocht stoppen. Grappig om zoiets mee te maken.

Kriebelende noten

The Evergreen is het tweede strijkkwartet (2020) dat het Attacca Quartet speelde. Opnieuw hoor je Shaws bijzondere gebruik van klankkleuren en het lijnenspel van de snaarinstrumenten. In het eerste deel, Moss, speelde het ensemble kriebelende noten die doorgingen in het tweede deel: Stem. Er vormde zich een lage toon, waarbij de instrumenten elkaar telkens aanvulden. Je hoorde een fascinerend monotoon geluid dat overging in het deel Water. Tokkelende snaren speelden druppelende, klinkende noten die steeds sneller gingen. De cello speelde eigenzinnige en intense, nadruppelende solopassages. Met Root eindigde dit boeiende kwartet. Alles in evenwicht gespeeld. Niet meer, niet minder.

Na de pauze klonk Strijkkwintet nr. 2 in Bes, op. 87 (1845) van Felix Mendelssohn. Als altvioliste schoof Shaw bij het kwartet aan. Zo kreeg ze weer een andere muzikale rol. In de bezetting zat celliste Andrew Yee in het midden van het kwintet en trok daarmee de aandacht. Heel expressief, met soms overdadige gezichtsmimiek, speelde Yee haar partij. Ook hier speelden de musici energiek en evenwichtig. Wel klonk het geheel in het eerste deel (Allegro vivace) wat aftastend. Mendelssohn gaf elke lid mooie solo’s. Zo bracht de eerste viool in het Adagio haar passages feilloos, met een wondermooie klank. Mendelssohns kwintet bracht het ensemble tot uiterste virtuositeit.

Een toegift volgde. Het stuk zonder titel maakte deze muzikale ‘Shaw-avond’ helemaal af. Je hoorde korte tonen, tokkelend en even melodieus. Het was meditatief, met een ongelofelijk stil einde.

Verder kijken, luisteren en lezen

‘And so on’ door Caroline Shaw en het Attacca Quartet.

In 2016 zong Anne Sofie von Otter ‘Cant voi l’aube’ in Tivoli Vredenburg.

Het concert is opgenomen voor uitzending op de Concertzender.